[:kz]Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресуртарт министрлігі ресми сайтында https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1253178?lang=kk
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының негізі 1929 жылы бағалы аң терісін өндіретін қорғалым ретінде қаланған. 1939 жылы Қазақ ССР Халық Комиссарлар Кеңесінің №973 шешімі бойынша қорық статусы берілген. Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы – Тұран шөлейттерінің солтүстік және орташа аймақшалық типіне кіретін экожүйелерді қорғайтын Еуразиядағы бірден-бір қорық.
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының көлемі 2005 жылдың 25-қарашасында Үкіметтің №1162 қаулысымен Арал теңізінің кепкен табаны мен шығыс жағалауларындағы бұрынғы аралдары қосылып 160826 гектарға ұлғайды.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2020 жылғы 29 шілдедегі №484 қаулысына сәйкес Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының көлемі Сырдария өзенінің Кіші Арал теңізіне құяр сағасындағы «Дельта» учаскесін (2300 га) қосу арқылы ұлғайды.
Қорықтың жалпы аумағы 163 126 га. Қазіргі таңда Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының жалпы көлемі 163126 гектар. Қорық үш кластерлік учаскеден құралған.
«Барсакелмес» учаскесі бұрынғы Барсакелмес аралы және оған жалғасып жатқан Арал теңізінің кепкен табанын алып жатыр, көлемі 50884 га.
«Қасқақұлан» учаскесіне Арал теңізінің бұрынғы шығыс жағалауы және аралдары кіреді, көлемі 109942 га. Мұнда қорықтың негізгі қорғауға алынған түрі – құландардың мекен ету аймағы және сексеуілдің табиғи үлкен тоғайы бар.
«Дельта» учаскесі, Сырдария өзенінің Кіші Арал теңізіне құяр сағасында орналасқан, ауданы – 2300 га. Сырдария өзенінің құяр сағасы Қазақстанның сулы-батпақты өңірлерінің ішінде маңыздылығы бойынша 4 орынды алып отыр және де ол биоәркелкелігімен ерекшеленеді
Қорықтың биоәркелкілігі:
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығында өсімдіктер дүниесінің 325 түрі бар, оның ішінде 16 эндемик және 5 түр Қазақстанның Қызыл кітабына енген. Олар: Борщов қызғалдағы, Пратов көкпегі, Қосжарнақты қызғалдақ, Қылқанжапырақты батпақгүл, Қазақстандық қамыс.
Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығының жануарлар дүниесі өте алуан түрлі.
Сүтқоректілер фаунасы едәуір көп түрлі – 28 түр. Оның 3 түрі – Түркімен құланы, қарақұйрық, шағыл мысығы Қызыл кітапқа енгізілген. Шөл түрлері: қарсақ, құм қояны, қосаяқ, зорман, сұр атжалман, қалқанқұлақты кірпі көп кездеседі. Сонымен қатар, қасқыр мен түлкі көп таралған.
Қорықта жылдың әр-түрлі мезгілінде 250 түр құстар мекен етеді немесе ұшып өтеді. Оның 33 түрі Қызыл кітапқа енгізілген, 17 түр индикаторлық болып табылады.
Қызыл кітапқа енгізілген түрлер: бұйра бірқазан, кіші аққұтан, сары құтан, сұр тырна, бидайық, қарабас өгіз шағала, сұңқылдақ аққу, жыланшы бүркіт, дала қыраны, қарақұс, джек-дуадақ, жәй дуадақ, тарғақ ақбауыр және қарабауыр бұлдырықтар, үкі, қоқиқаз, қарабай, мәр-мәр шүрегей, ақкөз сүңгуір, жалбағай безгелдек, ителгі, қылқұйрық бұлдырық кездеседі.
Бауырымен жорғалаушылардың 12 түрі белгілі. Құмды шөл – ең бай жер, одан кейін сазды, тасты-шағыл тасты, ең кедей жер сор. Тек қана құмда тарақ саусақты жармасқы, құлақты бат-бат, бұлан-құйрық бат-бат, орташа және жолақ кесіртке мекендейді. Жалтырауық жармасқы мен құм айдаһаршасы басқа биотоптарда да кездеседі. Тақыр бат-баты, түрлі-түсті кесіртке, қалқан тұмсық жылан көбіне сазды шөлдерде мекендейді. Барлық немесе дерлік барлық шөл түрлеріне ортаазия тасбақасы, бұғақты ешкемер, шапшаң кесіртке, оқ жылан тән. Қорықта ең саны көп кесірткелер тақыр бат-баты, бұғақты ешкемер және түрлі-түсті кесіртке болып табылады.
Қосмекенділердің 2 түрі бар: жасыл құрбақа және көлбақа. Жасыл құрбақа(Bufo virdis) – Барсакелмес қорығының барлық аумағында кездеседі және барлық мезгілдік су айдындарында мекен етеді. Индикаторлық түр болып саналады.
Балықтардың 22 түрі бар. Омыртқасыздар әлемі өкілдері өте көп, тек насекомдардың өзінің 12 отрядтан 2000 –дай түрі кездеседі.
Халықаралық мәртебелері:
– 2012 жылы Кіші Арал теңізі мен Сырдария өзенінің құяр сағасы Халықаралық Рамсар конвенциясымен қорғалатын сулы-батпақты өңірлер тізіміне енген.
– 2016 жылдың 19 наурызында ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» бағадарламасы бағыттаушы кеңесінің 28-ші сессиясы шешімімен Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы РММ-і негізінде құрылған Барсакелмес биосфералық резерваты ЮНЕСКО биосфералық резерваттарының Әлемдік жүйесіне енді.
-2023 жылдың қыркүйек айында Барсакелмес қорығы “Тұран шөлдері” номинациясында ЮНЕСКО-ның Әлемдік және мәдени мұрасы мәртебесіне ие болды.
Сонымен бірге, 2020 жылы 23 қазанда Астана қаласында еліміздің үздік инспекторлары, орманшылары мен табиғат қорғаушыларына орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі саласындағы “Елім-ай” арнайы сыйлығы тапсырылды. Ең үздік қорық номинациясында “Барсакелмес мемлекеттік табиғи қорығы” республикалық мемлекеттік мекемесі танылды.
[:ru]На официальном Интернет-ресурсе Министерства экологии и природных ресурсов РК https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1253178?lang=ru
Барсакельмесский государственный природный заповедник был основан в 1929 году как заказник по охране ценных пушных животных. В 1939 году постановлением Совета Народных Комиссаров Казахской ССР №973 ему был присвоен статус государственного заповедника.
Барсакельмесский государственный природный заповедник является единственным в Евразии заповедником, охраняющим экосистемы северной и средней подзон Туранской пустыни.
25 ноября 2005 года в соответствии с Постановлением Правительства Республики Казахстан № 1162 территория Барсакельмесского государственного природного заповедника была расширена до 160 826 гектаров за счет включения высохшего дна Аральского моря и бывших островов, расположенных у его восточного побережья.
Согласно постановлению Правительства Республики Казахстан № 484 от 29 июля 2020 года площадь Барсакельмесского государственного природного заповедника была увеличена за счет включения участка «Дельта» площадью 2300 га, расположенного в устье реки Сырдарья при впадении в Малое Аральское море.
Общая площадь заповедника составляет 163 126 гектаров. В настоящее время территория Барсакельмесского государственного природного заповедника составляет 163 126 гектаров. Заповедник состоит из трех кластерных участков.
Участок «Барсакельмес» включает территорию бывшего острова Барсакельмес и прилегающее к нему высохшее дно Аральского моря. Его площадь составляет 50 884 гектара.
Участок «Каскакулан» включает бывшее восточное побережье Аральского моря и расположенные здесь острова. Его площадь составляет 109 942 гектара. Здесь находится основное место обитания охраняемого вида — туркменского кулана, а также крупнейший естественный массив саксауловых лесов.
Участок «Дельта» расположен в устье реки Сырдарья при впадении в Малое Аральское море. Его площадь составляет 2300 гектаров. Дельта реки Сырдарья занимает четвертое место по значимости среди водно-болотных угодий Казахстана и отличается высоким уровнем биологического разнообразия.
Биологическое разнообразие
Флора заповедника насчитывает 325 видов растений, из которых 16 являются эндемиками, а 5 видов занесены в Красную книгу Казахстана.
К ним относятся:
тюльпан Борщова;
лебеда Пратова;
двуцветковый тюльпан;
нимфейник щитолистный;
казахстанский тростник.
Животный мир
Животный мир Барсакельмесского государственного природного заповедника отличается большим разнообразием.
Фауна млекопитающих представлена 28 видами. Из них 3 вида занесены в Красную книгу Республики Казахстан: туркменский кулан, джейран и барханный кот.
На территории заповедника широко распространены типичные представители пустынной фауны: корсак, заяц-песчаник, тушканчики, большой суслик, серый хомячок и ушастый ёж. Кроме того, здесь часто встречаются волк и лисица.
На территории заповедника в различные времена года обитают или совершают перелеты 250 видов птиц. Из них 33 вида занесены в Красную книгу Республики Казахстан, а 17 видов являются индикаторными.
К видам, занесенным в Красную книгу, относятся: кудрявый пеликан, малая белая цапля, рыжая цапля, серый журавль, белохвостый кроншнеп, черноголовая чайка, лебедь-кликун, змееяд, степной орел, могильник, джек, дрофа, стрепет, белобрюхий и чернобрюхий рябки, филин, фламинго, савка, мраморный чирок, белоглазый нырок, журавль-красавка, балобан и тонкохвостый рябок и тп.
Известно 12 видов пресмыкающихся. Наиболее богаты пресмыкающимися песчаные пустыни, затем следуют глинистые и каменисто-щебнистые участки, а наименее богаты — солончаки. Исключительно в песчаных пустынях обитают гребнепалый геккон, ушастая круглоголовка, круглоголовка-вертихвостка, средняя ящурка и полосатая ящурка.
В глинистых пустынях преимущественно обитают такырная круглоголовка, разноцветная ящурка и щитомордник.
Для большинства пустынных местообитаний характерны среднеазиатская черепаха, серый варан, прыткая ящерица и стрела-змея. Наиболее многочисленными видами ящериц в заповеднике являются такырная круглоголовка, серый варан и разноцветная ящурка.
В заповеднике обитают 2 вида земноводных: зелёная жаба и озёрная лягушка. Зелёная жаба (Bufo viridis) встречается на всей территории Барсакельмесского государственного природного заповедника и населяет все временные водоёмы. Она считается индикаторным видом.
Ихтиофауна представлена 22 видами рыб.
Мир беспозвоночных чрезвычайно богат. Только насекомые представлены примерно 2000 видами, относящимися к 12 отрядам.
Международный статус
В 2012 году Малое Аральское море и дельта реки Сырдарья были включены в Список водно-болотных угодий международного значения, охраняемых в соответствии с Рамсарской конвенцией.
19 марта 2016 года решением 28-й сессии Международного координационного совета программы ЮНЕСКО «Человек и биосфера» Барсакельмесский биосферный резерват, созданный на базе Республиканского государственного учреждения «Барсакельмесский государственный природный заповедник», был включён во Всемирную сеть биосферных резерватов ЮНЕСКО.
В сентябре 2023 года Барсакельмесский государственный природный заповедник в составе транснациональной номинации «Туранские пустыни» был включён в Список Всемирного природного наследия ЮНЕСКО.
Кроме того, 23 октября 2020 года в городе Астана состоялась церемония вручения специальной национальной премии «Елім-ай», которой были отмечены лучшие государственные инспекторы, лесники и специалисты в области охраны природы Республики Казахстан за заслуги в сфере лесного хозяйства и охраны животного мира. По итогам конкурса Республиканское государственное учреждение «Барсакельмесский государственный природный заповедник» было признано победителем в номинации «Лучший государственный природный заповедник».