[:kz]Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресуртарт министрлігі ресми сайтында https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1242659?lang=kk
Оңтүстік Қазақстан облысының (қазіргі Түркістан облысы) Төлеби, Түлкібас және Қазығұрт аудандарындағы Батыс Тянь-Шанның Қазақстан бөлігіндегі таулы аймақтар сондағы Төлеби, Түлкібас және Өгем орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемелеріне қарайтын. Бұл мекемелер облыс әкімдігінің табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу басқармасы құрамындағы коммуналдық меншіктегі мекемелер болған. Олар негізінен шаруашылық ісімен айналысқандықтан қызметінде флора мен фаунаны күзетуге, қорғауға жете көңіл бөлмейтін. Сол себепті ол жерлерде заңсыз ағаш кесу, аң аулау фактілері көбейіп, орман өрттеріне де жиі жол берілді. Жайылымдықтарды пайдалануда жүйелілік сақталмады. Нормадан бірнеше есе артық мал жаю орын алды. Бұл ондағы ормандардың дегредацияға ұшырауына, аң-құстардың күрт азаюына, басқа жаққа ауып кетуіне алып келді. Қызыл кітапқа енген өсімдіктер, аңдар мен құстар, эндемиктер тіпті азайып жойылудың алдында тұрған. Әсіресе, осы аумақтағы Бадам, Өгем, Қасқасу, Сайрамсу және Сарыайғыр өзендерінің бассейніндегі тау жоталарында ғана мекендейтін эндемик – Халықаралық табиғат қорғау ұйымы мен Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген Мензбир суырының ерекше популяциясын сақтау қауіпті жағдайда еді.
Сонымен қатар Батыс Тянь-Шанның Қазақстан шегіндегі таулы аймақтардағы арша және жабайы жемісті ағаштар ормандарының да көлемі азайып кеткен болатын.
Қазақстан Республикасында Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жүйесін дамыту бағдарламасы негізінде 2001-2005 жылдары Бүкіл әлемдік банктің қаржыландыруымен глобальдық-экологиялық қордың Батыс Тянь-Шанның биологиялық алуантүрлілігін сақтау бойынша Орталықазиялық трансшекаралық жобасын (Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан) іске асыру барысында ұйымдастырылған бірнеше ботаникалық, зоологиялық экспедициялар нәтижесінде осы аймақтағы биоалуантүрліліктің қазіргі жағдайы, ахуалы зерттеліп бірқатар таулы жерлерді ерекше қорғауға алу қажеттілігі анықталды.
Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің 2005 жылғы 8 маусымдағы «Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық табиғи паркін құру үшін жерлерді резервке қалдыру туралы» №365 қаулысына сәйкес және ОҚО әкімімен, жер ресурстарын басқару аумақтық басқармасының бастықтарымен келісілген Сайрам-Өгем МҰТП-ға жер бөлу жөніндегі орналастыру жобасы бойынша ұлттық паркті Түлкібас, Төлеби және Қазығұрт аудандарындағы орман қоры және босалқы жерлердің есебінен жалпы көлемі – 149053 га құру қаралған болатын.
Зерттеу нәтижелері бойынша және республикалық «Жасыл ел» бағдарламасы негізінде орман шаруашылығы саласы уәкілетті органының республика басшылығына Оңтүстік Қазақстан облысының Батыс Тянь-Шань жүйесіне кіретін бөлігін ерекше қорғауға алу, ол аймақта ұлттық табиғи парк құру жөнінде ұсынысын қарап, басқа да тиісті мемлекеттік органдардың келісімімен ҚР Үкіметі 2006 жылғы 26 қаңтардағы «Оңтүстік Қазақстан облысы жекелеген мемлекеттік мекемелерінің кейбір мәселелері туралы» №52 қаулысымен Өгем, Төлеби және Түлкібас орман және жануарлар дүниесін қорғау жөніндегі мемлекеттік мекемелірінің қосылу жолымен 149053 гектар аумақта Сайрам-Өгем мемлекеттік ұлттық паркін құрды.
«Ұлттық парктің айналасында ені 2 шақырымдық қорғау аумағы туралы» ОҚО әкімдігінің 2006 жылғы 26 сәуірдегі №171 қаулысы қабылданды.
Күзет аймағындағы жерлер жер пайдаланушылардан алынбаған, ол жерлер негізінен аудандардың босалқы жер қоры мен шаруа қожалықтарының жайылымдық жерлері. Күзет аймағында табиғи жағдайды бұзатын немесе оған әсер ететін кез келген іс-әрекеттерге тыйым салынған.
ҚР «Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы» Заңының 44-бабына сәйкес ұлттық табиғи парк – ерекше экологиялық, ғылыми, мәдени-тарихи және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттік табиғи қорындағы табиғат қорғау, экологиялық ағарту, ғылыми, туристік және рекреациялық мақсаттағы табиғи кешендер мен объектілерде биологиялық және ландшафтық әр түрлілікті сақтау мәртебесі берілген табиғат қорғау және ғылыми мекеме болып табылады.
2014 жылы парк аумағының 15,9 га бөлігі басқа санатқа ауыстырылып, ұлттық шекара қызметіне берілді. Қазір ұлттық табиғи парктің жер көлемі 149 037,1 га.
Парктің құрамында үш филиал бар: Қазығұрт ауданы аумағында Өгем филиалы – 76573 га, Төлеби аумағында Төлеби филиалы – 45493,1 га, Түлкібас ауданы аумағында Түлкібас филиалы – 26971 га.
Парк жерлері жалпы және әрбір филиал бойынша қорғау, күзету және шектеулі мақсатта пайдалану, қалпына келтіру және т.б. режимдерге сәйкес 4 функционалдық аймаққа бөлінген:
– Қорықтық аймақ – 55702 га (37,4%);
– Экологиялық тұрақтандыру аймағы – 13125 га (8,8%);
– Туристік және рекреациялық аймақ – 17519 га (11,7%);
– Шектеулі шаруашылық аймағы – 62691 га (42,1%).
Сайрам-Өгем МҰТП-нің физикалық-географиялық ерекшеліктері
Геологиялық кұрылымы. Батыс Тянь-Шань тауларында таскөмір (ортатаскөмір) тау жыныстары кеңінен таралған, сонымен қатар девон дәуіріндегілер. Олардың көпшілігі әк, мергель,туф, сланецтер және құмдар түрінде кездеседі.
Өгем жотасында негізінен таскөмір, гранит, граносиенит және олардың айырмалары. Олар өзіне тән топырақ және өсімдік жамылғысы бар биіктаулы плато құрайды. Өгем жотасының оңтүстік-батыс бөлігінде перм жасындағы тау жыныстары (алевролит, құмдақ, конгломерат және әк) кездеседі. Өзен аңғарындағы биік жағалаулардан палеогендік, неогендік, жиі бөлінбеген, өзінің ашық түстерімен көрінетін қалдықтарын жиі байқауға болады. Олар ала шұбар –қызыл, ақ, қызыл саз балшықтар, көбіне құмдар мен құмшықтар қабаттарынан тұрады. Олар топырақ және өсімдіктер жамылғысын қалыптастыруға көп әсер етеді және олардың әртүрлілігін едәуір өзгертеді.
Парк аумағындағы Өгем, Қаржантау жоталары тау жүйелерінің үш жерінде шығыстан батысқа қарай созылған жарықшақтар (разлом) бар, ал Боралдайтау жүйесінде – жота бойымен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған жарықшақ (разлом) бар.
Рельеф. Парктің аумағы Батыс Тянь-Шань жүйесінің солтүстік-шығыс жағдайында жайласқан, Батыс Тянь-Шань жүйесіне кіретін Талас Алатауының оңтүстік-батысында жайласқан – Өгем, Қаржантау, Қазығұрт, Боралдайтау тау алқаптары.
Қаржантау жотасы өте тар тау аңғарларының арасымен ағып өтетін Өгем өзенін жазықтықтан бөліп тұрады. Өгем өзені өз ағымының төменгі жағында өте тар және терең құздардан өтіп Шыршық өзеніне келіп құяды. Шатқалдың оңтүстік-шығыс тарапы қысқа және өте тік жар болып келеді, ал солтүстік-батыс жағы жайпақтау болып бірнеше өзендермен бөлшектеніп жатады. Қаржантау тауының солтүстік-батысында Қазығұрт тауы орналасқан және ол Бадам мен Келес өзенінің арасын бөліп тұрады.
Қаржантау жотасының оңтүстік-шығыс жағында Өгем өзенінің арғы жағында Өгем жотасы жайласқан. Оның солтүстік-шығыс тарапы жоғары тау жерімен сипатталып көптеген су бөліп тұратын биік шоқылармен ерекшеліп тұрады. Оңтүстік-шығыс жағы тік жар құздарымен Піскем өзенінің жазықтығына келіп тіреледі және биік, сондай -ақ орта деңгейдегі тау шоқылары көптеген терең үңгірлермен бөлшектеніп кеткен. Ал, батыс және солтүстік аймағы тауалды жазықтықпен орналасқан және қазіргі уақытта жедел түрде пайдаланылып жатыр.
Өгем жотасы Майдантал аумағындағы асудан (перевал) бастау алып, Талас Алатауынан бөлініп шығып, Арыс және Піскем өзендерінің арасында суды бөліп тұратын тау шоқысы болып, солтүстік-шығыс бөлігінде Піскем және оңтүстік-батыс бөлігінде Өгем өзендерін бөліп тұрады. Өгем тауының ең биік шоқысы Сайрам деп аталып, оның биіктігі 4238 м құрайды.
Қаржантау жотасы Сайрам тауындағы Бадам өзенінің солтүстік-шығысында жайласып, Өгем және Келес өзендерін ажыратып тұрады. Шоқының биіктігі теңіз деңгейінен 2000-2500м құрайды, ал Мыңбұлақ жазықтығында 2824 м құрайды. Қаржантау тауының батыс жағындағы жар жағалау доғасы шығыстағысынан 2-3 есе ұзындау болып жұмсақ формада болады.
Оңтүстік – Шығыс бетінде тауды тік жар доғасы Өгем өзенінің жазықтығына қарай төмендей бастайды және майда бөліктерге бөлініп қиып өтетін шатқалдарға (ущелья) айналады және бұл жерде орта қабаттағы әктер (известняк) жақсы дамыған. Таудың созылмалы бағытына көлденең өткен шатқалдар мен сайлар тік және асылған формада болып, тік қанатты екінші реттегі шоқтықтармен бөлініп тұрады.
Қаратау жотасы Талас Алатауының солтүстік тарапынан Шақпақ асуымен бөлініп батыс, солтүстік-батыс бағытта бөлініп шығып 420 км-ге созылған қашықтықты иеленіп, Тұран сайына түйіседі. Негізінен Қаратау жотасы үш бөлікке бөлінеді.
Оңтүстік-шығыс Қаратау – Шақпақ асуынан Боралдай өзенінің жазықтығына дейін.
Орталық Қаратау-Боралдай өзенінің жазықтығынан Майдантал өзенінің бастауына дейін.
Солтүстік-батыс Қаратау-Майдантал өзенінің солтүстік-батысына қарай. Қаратау шатқалының оңтүстік-шығыс бөлігі Боралдайтау өзенінің өте тар қанатымен, өте биік шоқыларымен ерекшеленіп тұрады. Ең биік шоқысы Бөкейтау (1813.9м).[:ru]На официальном Интернет-ресурсе Министерства экологии и природных ресурсов РК https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1242659?lang=ru
Одна из самых живописных и неповторимой красоты территорий казахской земли, казахского народа – горные районы Южного региона.
Сайрам-Угамский государственный национальный природный парк (ГНПП) расположен в отрогах гор Западного Тянь-Шаня. Тянь-Шань самая северная в системе великих гор Внутренней Азии. Он соединяется с Алтаем, Сибирью и Монголией через Тарбагатайский и Джунгарские хребты, через Памир Куньлунь и Каракорум с тибетскими Гималаями, через Гиндукуш-Копетдагом и иранскими горами. Все эти связи оказывают большое влияние на воспроизводство растительного и животного мира Западного Тянь-Шаня, а также на формирование их редких и уникальных видов. Уникальность имеет всемирное значение, так как в этом регионе сосредоточено подавляющее большинство эндемичных видов.
В результате нескольких ботанических, зоологических экспедиций, организованных в ходе реализации Центрально – Азиатского трансграничного проекта по сохранению биологического разнообразия Западного Тянь-Шаня глобально-экологическим фондом (Казахстан, Узбекистан, Кыргызстан) на основе Программы развития системы особо охраняемых природных территорий в Республике Казахстан в 2001-2005 годах при финансировании Всемирного банка, было исследовано современное состояние биоразнообразия в этом регионе и выявлена необходимость особой охраны некоторых горных регионов.
Рассмотрев предложение о принятии на особую охрану части Южно-Казахстанской области (ныне Туркестанской области), входящей в систему Западного Тянь-Шаня, по созданию в регионе национального природного парка и по согласованию с другими соответствующими государственными органами Постановлением Правительства РК от 26 января 2006 года №52 «О некоторых вопросах отдельных государственных учреждений Южно-Казахстанской области», путем слияния Угамского, Толебийского и Тюлькубасского государственных учреждений по охране лесов и животного мира создан Сайрам-Угамский государственный национальный природный парк на площади 149 053 га.
В соответствии со статьей 44 Закона РК «Об особо охраняемых природных территориях» национальный природный парк является природоохранным и научным учреждением, со статусом сохранения биологического и ландшафтного разнообразия в природных комплексах и объектах природоохранного, экологического просвещения, научного, туристского и рекреационного назначения государственного природного фонда, имеющего особую экологическую, научную, культурно – историческую и рекреационную ценность.
В 2014 году 15,9 га территории парка были переведены в другую категорию и переданы Национальной пограничной службе. Сейчас площадь национального природного парка составляет 149 037,1 га.
Территория Сайрам-Угамского ГНПП разделена на 3 филиала: Угамский филиал на территории Казыгуртского района – 76573 га, Толебийский филиал на территории Толебийского района – 45493,1 га, Тюлькубасский филиал на территории Тюлькубасского района – 26971 га. Земли парка разделены на 4 функциональные зоны в соответствии с режимами охраны, защиты и ограниченного использования, восстановления и т. д. в целом и по каждому филиалу:
– Заповедная зона – 55632 га (37,3%);
– Зона экологической стабилизации – 13062 га (8,8%);
– Туристско-рекреационная зона-17178 га (11,5%);
– Ограниченная хозяйственная зона-63165 га (42,4%).
С 2008 года на национальный парк возложен надзор за соблюдением природоохранного законодательства и охрана ботанических природных заказников республиканского значения общей площадью – 23 тыс. га, Акдалинский, Задарьинский на территории г.Арысь, Темирский в районе Отрар и Жамбылский в Байдибекском районе Туркестанской области. Основная цель организации этих заказников – сохранение полыни Дермене (Полынь цитварная; Artemisia cina), которая в естественном виде растет в этих местах.
Цель создания национального парка
Целью создания Сайрам-Угамского ГНПП является осуществление функций по сохранению, восстановлению и ограниченному использованию в многоотраслевых целях природных и историко-культурных комплексов и объектов, имеющих особую экологическую, рекреационную и научную ценность в Западном Тянь-Шань ском регионе.
Цель деятельности учреждения:
1) сохранение государственного природно-заповедного фонда, биологического разнообразия, уникальных природных и историко-культурных комплексов и объектов, имеющих особую экологическую, рекреационную и научную ценность;
2) рациональное использование территории учреждения в целях обеспечения режима охраны территории учреждения и его охранной зоны, видов растительного и животного мира, включенных в Красную книгу Республики Казахстан, а также для развития науки, культуры и образования;
3) организация и осуществление экологического просвещения среди населения;
4) изучение развития состояния природных явлений и разработка научных методов сохранения биологического разнообразия, генетического фонда флоры и фауны, проведение экологического мониторинга;
5) восстановление природных и историко-культурных комплексов и объектов на основании научных рекомендаций по согласованию с уполномоченным органом.
2.Состояние природы.
Территория национального природного парка включает горные массивы Угам, Каржантау, Казыгурт, Боралдайтау и Ирсу-Даубаба, образующие северо–восточную и юго–западную части Таласского Алатау горных систем Западного Тянь–Шаня.
Главной орографической осью Западного Тянь-Шаня является Таласский–Алатау, который очень мощной толщиной и постоянно покрывается снегом. Его хребты различной длины, простирающиеся на юго–запад от южного склона, спускающиеся в этом направлении: Чаткальский хребет, составной хребет в параллельном направлении Курама, хребет Санталаш, короткий хребет Майдантал, хребет Пскем, Угамский хребет и отделяющийся от него Каржантау.
Угамский хребет: горный хребет, который берет свое начало от перевала на территории Майдантала и отделяется от Таласского Алатау и стоит между реками Пскем и Угам. Самый высокий пик Угамской горы называется пик Сайрам, его высота над уровнем моря составляет 4236 м.
Хребет Каржантау: простирается на юго–запад от верщины Сайрам и разделяет долины рек Угам и Келес. Высота хребта составляет 2000-2500 м, а в Мынбулаке достигает 2824 метров. Склон горы Каржантау на западной стороне в 2-3 раза длиннее и мягче, чем на восточной стороне. На юго – восточной поверхности много крутых обрывов, которые спускаются в сторону реки Угам и разбиваются на мелкие части, превращаясь в ущелья, где хорошо развиты извести (известняк). Встречаются поперечные горизонтальные ущелья.
Хребет Каратау: отделяется с северной стороны Таласского Алатау с перевалом Шакпак простирается в западном, северо-западном направлениях до 420 км в сторону Туранской впадины. Хребет Каратау состоит из трех частей:
1) юго-восточный Каратау-от восточной стороны перевала Шакпак до долины реки Боралдай (хребты Боралдайтау);
2) Центральный Каратау-от равнины реки Боралдай до истока реки Майдантал;
3) северо-западный Каратау – к северо-западу от реки Майдантал.
В районах расположения парка, теплый период (период со среднесуточной температурой воздуха выше 00С ) длится 8 месяцев. Лето жаркое, сухое и продолжительное. Самый жаркий месяц-июль со средней температурой: +120 +290С, абсолютная высокая температура + 400С. Зима мягкая, часто теплая. Самый холодный месяц январь со средней температурой: -11,50 С. абсолютно низкая температура: -300С, абсолютная годовая амплитуда температуры достигает 870С.
Засуха-одна из главных особенностей погоды нашей южной области. Годовое количество осадков составляет 400-600 мм на предгорных равнинах, 700 мм и выше по рекам и горным районам. В двух сезонах года выпадает много осадков, причем основные осадки выпадают весной.
Снежный покров небольшой и нерегулярный, в горных районах снег лежит от 3 до 7 месяцев. Средняя толщина снега 20-40см, неравномерная.
В горных районах на температурный режим и осадки, помимо высоты поверхности Земли, влияют рельеф и экспозиция склонов. Поэтому даже на небольшой площади с очень рассеченным рельефом будут различия в показателях погоды.
На территории парка преобладают северо-восточные и северо-западные ветры. Их среднегодовая скорость колеблется в пределах 1,9-3,9 м/сек. В области Арыстанды-Карабас и Чакпакский являются известными ветрами с высокой скоростью.
В горах Казахстанской части Западного Тянь-Шаня много водных ресурсов. Реки обращены к двум водным бассейнам: юго-западу-Сырдарье, северо-востоку-Шу и разделяющему их хребту Каратау.
Из множества рек, впадающих из горных хребтов, только реки Арыс и Келес достигают Сырдарьинского русла. Река Арыс берет начало в ручьях на хребте Шакпак, с реки Колбастау. Он расположен между Таласским Алатау и Каратау. В верховьях вода набирается из подземных вод, снега, а при впадении реки Жабагылы вода наполняется ледниками и снежными водами. Период увеличения воды – март, апрель, а минимальный запас воды – ноябрь, февраль.
Келес берет свое начало в родниках Каржантау, кроме того, можно отметить, что в создании водных ресурсов территории также вносят свой вклад реки- Сайрамсу, Каскасу, Бадам, Угам, Даубаба, Кокбулак.
На территории парка также имеются небольшие озера- Макпал, Сайрамсуколь, Сусинген и Балыктыколь