[:kz]Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресуртарт министрлігі ресми сайтында https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1267572?lang=kk
Қазақстан Республикасының Мемлекет Басшысы Қ.Тоқаевтың тапсырмасын орындау мақсатында 2026 жылғы 31 шілдеде «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының аумағында тарихи оқиға орын алды. Қазақстанда 70 жылдан астам уақыттан кейін алғаш рет табиғи мекеніне Амур жолбарысының Үміт атты аналығы жіберілді.
Жолбарысты табиғи мекеніне жіберу оны тарихи мекендеу ареалына қайтару және популяциясын қалпына келтіру бағдарламасын іске асырудағы алғашқы практикалық қадам болды.
Іс-шараға Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нұралыұлы Нысанбаев,
Ресей Федерациясының Әділет министрі, «Амур жолбарысы» орталығының бақылау кеңесінің төрағасы Константин Анатольевич Чуйченко, сондай-ақ ғылыми қауымдастықтың, халықаралық табиғат қорғау ұйымдарының өкілдері және жолбарысты қайта жерсіндіру бағдарламасына қатысып жүрген сарапшылар қатысты.
Жолбарысты тарихи мекендеу ареалына қайтару жұмыстарының алдында Қазақстан Республикасы, Ресей Федерациясы және халықаралық серіктестер бірнеше жыл бойы бірлесіп ауқымды жұмыс жүргізді.
Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нұралыұлы Нысанбаев:
«Бүгін біз шын мәнінде тарихи оқиғаның куәсі болып отырмыз. Қазақстан аумағында жолбарыс жойылып кеткеніне 70 жылдан астам уақыт өткен соң алғаш рет жолбарыс өзінің тарихи мекендеу ареалына қайта жіберілді. Бұл – мемлекетіміздің, ресейлік әріптестеріміздің, ғалымдар мен халықаралық серіктестердің көп жылғы бірлескен еңбегінің нәтижесі. Алда жолбарыстарды тұрақты бақылау және орнықты популяция қалыптастыру бағытында ауқымды жұмыс күтіп тұр. Дегенмен бүгін осы маңызды істің алғашқы әрі аса маңызды қадамы жасалды.»
«Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының аумағы кездейсоқ таңдалған жоқ.
Оңтүстік Балқаш өңірі мен Іле өзенінің бойы тарихи тұрғыдан жолбарыстың табиғи мекені болған.
Бұл аумақта Орталық Азиядағы ең ірі жыртқыштардың бірі – Тұран жолбарысы мекендеген.
Бірегей тоғайлы ормандар мен мол қоректік база оның тіршілік етуіне қолайлы жағдай қалыптастырған.
Алайда ХХ ғасырдың ортасында тоғайлы ормандар алқабының қысқаруы, жабайы тұяқты жануарлар санының азаюы және браконьерліктің салдарынан жолбарыс Қазақстан аумағынан толықтай жойылды.
Жолбарыстың соңғы рет кездескені туралы нақты деректер осыдан 70 жылдан астам уақыт бұрын тіркелген.
Бүгінде жүзеге асырылып жатқан бағдарлама жолбарысты оның тарихи мекендеу орындарына қайтаруға бағытталған. Бұған дейін мемлекет табиғи экожүйені қалпына келтіру және жолбарыстың қайта оралуына қажетті жағдай жасау бағытында ауқымды жұмыс атқарды.
Жолбарысты тарихи мекендеу ареалына қайтаруға дайындық 10 жылдан астам уақыт бойы жүргізілді.
Осы кезеңде мемлекет ауқымды жұмыстарды жүзеге асырды: «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерваты құрылды, жолбарыстың табиғи ортаға қайта оралуына қажетті жағдай жасалды, оның негізгі қорек қоры болып саналатын жабайы тұяқты жануарлардың санын көбейту жұмыстары жүргізілді, жануарларды ұстау мен бейімдеуге арналған арнайы вольерлер салынды, қажетті инфрақұрылым қалыптастырылып, тұрақты ғылыми мониторинг ұйымдастырылды.
2026 жылғы мамыр айында Ресей Федерациясының қолдауымен Қазақстанға табиғи ортадан ауланған төрт Амур жолбарысы жеткізілді: екі ересек жолбарыс және 6–7 айлық екі жолбарыс.
Қазақстанға жеткізілгеннен кейін жануарлар «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының аумағында арнайы салынған бейімдеу вольерлеріне орналастырылды.
Табиғи ортаға жіберілер алдында Үмітке кешенді ветеринариялық тексерулер жүргізіліп, қажетті сынақтардан өтті.
Мамандар оның денсаулық жағдайын, мінез-құлқын, аңшылық қабілетін және адамға реакциясын тексерді.
Тексеру нәтижесінде Үміттің табиғи ортада өз бетінше тіршілік етуге дайын екені туралы шешім қабылданды.
Табиғи ортаға жіберілер алдында Үмітке заманауи GPS/GSM спутниктік қарғыбау тағылды.
Қазіргі уақытта Үмітке спутниктік қарғыбау, фототұзақтар желісі және басқа да заманауи бақылау құралдары арқылы тәулік бойы тұрақты мониторинг жүргізілуде.
Мамандар нақты уақыт режимінде оның қозғалысын, жаңа ортаға бейімделуін және жаңа аумақты игеруін бақылап отыр.
Жолбарыс қоректік тізбектің шыңындағы жыртқыш әрі табиғи тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарады.
Оның қайта оралуы табиғи экожүйесі сақталған және қорек қоры жеткілікті аумақтарда ғана мүмкін.
Сондықтан жолбарыстың қайта оралуы тек осы түрді ғана емес, сонымен қатар Оңтүстік Балқаш өңірінің тұтас экожүйесін қалпына келтіруді білдіреді.
Аталық жолбарыс мамандардың тұрақты бақылауында болып, қажетті мінез-құлық сынақтарынан өтуді жалғастыруда.
Оны табиғи ортаға жіберу туралы шешім барлық сынақтар аяқталып, өз бетінше тіршілік етуге толық дайын екені расталғаннан кейін қабылданады.
Қазақстанға 6–7 айлық кезінде жеткізілген екі жолбарыс арнайы жабдықталған «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының вольерлерінде өсіп, жетіліп келеді.
Олар 18 айлық жасқа толғанға дейін мамандардың тұрақты бақылауында болады.
Әр жолбарыс бойынша ветеринариялық тексерулер мен мінез-құлық сынақтары аяқталғаннан кейін оларды табиғи ортаға жіберу мүмкіндігі туралы жеке шешім қабылданады.
Жобаны іске асыру Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясының тығыз ынтымақтастығының, сондай-ақ халықаралық табиғат қорғау ұйымдары мен ғылыми қауымдастықтың қолдауының арқасында мүмкін болды.
Бұл жоба сирек кездесетін жануарлар түрлерін сақтау саласындағы тиімді халықаралық ынтымақтастықтың жарқын үлгісі болып табылады.
Үміттің табиғи ортаға жіберілуі жолбарысты тарихи мекендеу ареалына қайтару бағдарламасын практикалық іске асырудың алғашқы кезеңі болды.
Алдағы уақытта қалған жануарлар дайын болған сайын жұмыс жалғасады.
Бағдарламаның түпкі мақсаты – Іле өзенінің бойы мен Оңтүстік Балқаш өңірінде жолбарыстың орнықты популяциясын қалыптастыру.
Анықтама үшін:
Тұран жолбарысы тарихи тұрғыдан Орталық Азиядағы тоғайлы ормандар мен өзен жайылмаларын, соның ішінде Іле өзені алабын, Оңтүстік Балқаш өңірін, Сырдария өзенінің бойын және қазіргі Қазақстан аумағындағы басқа да өңірлерді мекендеген. Ол өңірдегі ең ірі жыртқыштардың бірі болып, табиғи тепе-теңдікті сақтауда маңызды рөл атқарған.
ХХ ғасырдың ортасында табиғи мекендеу ортасының жойылуы, қорек қорының азаюы және браконьерліктің салдарынан Тұран жолбарысы толықтай жойылып кетті.
Қазіргі молекулалық-генетикалық зерттеулер Тұран және Амур жолбарыстарының генетикалық тұрғыдан бір-біріне өте жақын екенін растады. Сондықтан Амур жолбарысы әлемдік ғылыми қауымдастық тарапынан жолбарысты тарихи мекендеу ареалында қалпына келтіруге ең қолайлы бастапқы популяция ретінде танылған.[:ru]На официальном Интернет-ресурсе Министерства экологии и природных ресурсов РК https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1267572?lang=ru
В рамках исполнения поручений Главы государства К.Токаева 31 июля 2026 года на территории государственного природного резервата «Иле-Балхаш» состоялось историческое событие — впервые после исчезновения тигра на территории Казахстана более 70 лет назад в дикую природу была выпущена самка амурского тигра по имени Үміт.
Выпуск тигрицы стал первым практическим шагом в реализации программы по возвращению тигра в его исторический ареал и восстановлению его популяции.
В выпуске приняли участие Министр экологии и природных ресурсов Республики Казахстан Ерлан Нуралиевич Нысанбаев,
Министр юстиции Российской Федерации, Председатель Наблюдательного совета Центра «Амурский тигр» Константин Анатольевич Чуйченко, а также представители научного сообщества, международных природоохранных организаций и эксперты, участвующие в реализации программы реинтродукции тигра.
Возвращению тигра в его исторический ареал предшествовала многолетняя совместная работа Республики Казахстан, Российской Федерации и международных партнеров.
Министр экологии и природных ресурсов Республики Казахстан Ерлан Нысанбаев:
«Сегодня мы стали свидетелями по-настоящему исторического события. Впервые после исчезновения тигра с территории Казахстана более 70 лет назад первый тигр вновь выпущен в его исторический ареал. Это результат многолетней работы государства, наших российских коллег, ученых и международных партнеров. Впереди предстоит большая работа по мониторингу тигров и формированию устойчивой популяции, но сегодня сделан первый и очень важный шаг».
Территория государственного природного резервата «Иле-Балхаш» выбрана не случайно.
Южное Прибалхашье и долина реки Или исторически были естественной средой обитания тигра. Здесь обитал туранский тигр — один из крупнейших хищников Центральной Азии. Уникальные тугайные леса и богатая кормовая база создавали благоприятные условия для его существования.
Однако в середине XX века вследствие сокращения площади тугайных лесов, уменьшения численности диких копытных животных и браконьерства тигр полностью исчез с территории Казахстана. Последние достоверные встречи тигра были зарегистрированы более 70 лет назад.
Именно поэтому реализуемая сегодня программа направлена на возвращение тигра в места его исторического обитания. Этому предшествовала масштабная работа государства по восстановлению природной экосистемы и созданию необходимых условий для его возвращения.
Подготовка к возвращению тигра в его исторический ареал велась на протяжении более 10 лет.
За это время государством была проведена масштабная работа: создан государственный природный резерват «Иле-Балхаш», созданы необходимые условия для возвращения тигра в дикую природу, увеличена численность диких копытных животных, являющихся основной кормовой базой для тигра , построены специальные вольеры для содержания и адаптации животных, создана необходимая инфраструктура и организован постоянный научный мониторинг.
В мае 2026 года при поддержке Российской Федерации в Казахстан были доставлены четыре амурских тигра, отловленные в дикой природе: две взрослые особи и двое тигрят.
После прибытия животные были размещены в специально построенных адаптационных вольерах государственного природного резервата «Иле-Балхаш».
Перед выпуском тигрица Үміт прошла комплекс ветеринарных обследований и необходимых тестов. Специалисты оценили состояние ее здоровья, поведение, охотничьи навыки и реакцию на человека.
По результатам проведенной оценки было принято решение о готовности тигрицы к самостоятельной жизни в дикой природе.
Непосредственно перед выпуском Үміт была оснащена современным спутниковым GPS/GSM-ошейником.
В настоящее время за тигрицей организован постоянный круглосуточный мониторинг с использованием спутникового ошейника, сети фотоловушек и других современных средств наблюдения.
Специалисты в режиме реального времени отслеживают ее перемещения, процесс адаптации и освоение новой территории.
Тигр является вершиной пищевой цепи и играет ключевую роль в поддержании естественного природного баланса.
Его возвращение возможно только там, где сохранены природные экосистемы и имеется достаточная кормовая база. Поэтому возвращение тигра означает восстановление не только самого вида, но и всей экосистемы южного Прибалхашья.
Самец тигра продолжает находиться под постоянным наблюдением специалистов и проходит необходимые поведенческие тесты.
Решение о его выпуске в дикую природу будет принято после завершения всех испытаний и подтверждения его готовности к самостоятельной жизни.
Два тигренка, прибывшие в Казахстан в возрасте 6–7 месяцев, продолжают расти и развиваться в специально оборудованных вольерах государственного природного резервата «Иле-Балхаш».
До достижения возраста 18 месяцев они будут находиться под наблюдением специалистов.
После прохождения необходимых ветеринарных обследований и поведенческих тестов по каждому из них будет принято отдельное решение о возможности выпуска в естественную среду обитания.
Реализация проекта стала возможной благодаря тесному сотрудничеству Республики Казахстан и Российской Федерации, а также поддержке международных природоохранных организаций и научного сообщества.
Проект является примером эффективного международного взаимодействия в сфере сохранения редких видов животных.
Выпуск тигрицы Үміт стал первым этапом практической реализации программы по возвращению тигра в его исторический ареал.
В дальнейшем, по мере готовности остальных животных, работа будет продолжена.
Конечной целью программы является восстановление устойчивой популяции тигра в дельте реки Или и южном Прибалхашье.
Справочно
Туранский тигр исторически населял тугайные леса и поймы рек Центральной Азии, включая бассейн реки Или, южное Прибалхашье, Сырдарью и другие территории современного Казахстана. Он был одним из крупнейших хищников региона и играл важную роль в поддержании природного баланса.
В середине XX века туранский тигр полностью исчез вследствие уничтожения естественных местообитаний, сокращения кормовой базы и браконьерства.
Современные молекулярно-генетические исследования подтвердили, что туранский и амурский тигры генетически практически идентичны. Именно поэтому амурский тигр признан мировым научным сообществом наиболее подходящей исходной популяцией для восстановления тигра в его историческом ареале Центральной Азии.