[:kz]Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі ресми сайтында https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1168187?lang=kk
Соңғы жылдары Қазақстанның экологиялық күн тәртібі негізгі ұлттық басымдықтардың қатарына өтті. Өнеркәсіптік әсердің күшеюі, инфрақұрылымның тозуы, климаттың өзгеруі, азаматтардың экологиялық санасы мен мәдениетінің артуы, халықаралық міндеттемелер талаптары қоршаған ортаны қорғау саласындағы қатынастарды реттеуде түбегейлі жаңа тәсілдерді қажет етеді.
Осы трансформацияның орталық орнын экологиялық әділет алады — бұл мемлекет, қоғам және бизнес мүдделері тоғысатын, халық денсаулығына, экожүйелердің тұрақтылығына және болашақ ұрпақтың қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін шешімдер қабылданатын сала.
Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігі мемлекеттік экологиялық бақылауды жаңғыртуда, заңнаманы реформалауда, экологиялық мониторингтің цифрлық технологияларын енгізуде, рұқсат етілген әсер критерийлерін айқындауда және соттарда пайдаланылатын ашық дәлелдемелік базаны қалыптастыруда жүйе құраушы рөл атқарады.
Осы шаралардың барлығы елдегі экологиялық әділеттің жаңа контурын қалыптастырады, мұнда соттар құқық бұзушылық фактісін ғана емес, сонымен бірге кәсіпорынның технологиялық жетілгендігін, үздік технологиялардың қолжетімділігін, халыққа төнетін қауіптің шынайылығын және қалпына келтіру шараларының сипатын бағалау мүмкіндігіне ие болады.
Қазіргі уақытта экологиялық саясаттың негізгі қағидаты «ластаушы төлейді» принципі болып табылады. Бұл қағидатқа сәйкес ластаушы тек эмиссиялар үшін және нормативтен тыс шығарындылар үшін айыппұл төлеумен шектелмей, табиғи ортаның құрамдас бөліктерін бастапқы күйіне дейін қалпына келтіру арқылы экологиялық зиянды өтейді. Экологиялық зиян тек ақшалай өлшеммен бағаланбайды, ол қоршаған ортаның құрамдас бөліктерін қалпына келтіруге бағытталған кешенді іс-шаралар ретінде қарастырылады.
Осылайша, жаңа модель табиғатқа келтірілген зиянды нақты өтеуге және экологиялық тепе-теңдікті қалпына келтіруге бағытталған, бұл экологиялық жауапкершілікке заманауи көзқарасты білдіреді. Бұл — қоршаған ортаға келтірілген зиянды өтеуге және болашақ құқық бұзушылықтардың алдын алуға бағытталған жаңа тәсіл. Ол кәсіпорындарды технологияларды жаңғыртуға, тазарту құрылыстарының тиімділігін арттыруға, қалдықтарды азайтуға және апаттық шығарындылар тәуекелдерін төмендетуге ынталандырады.
Бұл модельге көшу бірінші санаттағы кәсіпорындар үшін міндетті болып табылатын үздік қолжетімді технологияларды (ҮҚТ) енгізумен толықтырылады. Бұл — экологиялық істердегі кінә мен жауапкершілік өлшемін түсінуді өзгертетін негізгі құрал.
Егер кәсіпорында экологиялық қауіпсіз технологияны енгізу мүмкіндігі бола тұра, ол саналы түрде жоғары ластану тудыратын ескірген шешімдерді қолдануды жалғастырса, мұндай әрекетсіздік экологиялық адал еместіктің бір түрі ретінде қарастырылады. Соттар үшін бұл жауапкершілік дәрежесін және экологиялық зиян мөлшерін неғұрлым қатаң бағалауға негіз бола алады.
Экологиялық істер бойынша дәлелдемелік базаны қалыптастыруда мемлекеттік экологиялық бақылауды цифрландыру маңызды рөл атқарады. Экологиялық кодекс I санаттағы объектілер операторларының қоршаған ортаға эмиссияларды автоматтандырылған мониторинг жүйесін (АМЖ) енгізу міндетін тікелей көздейді. Бұл жүйе нақты уақыт режимінде шығарындыларды, төгінділерді, ластаушы заттардың концентрациясын және нормативтердің асып кетуін тіркеуге мүмкіндік береді.
АМЖ орнату айтарлықтай уақыттық және қаржылық шығындарды талап етеді. Дегенмен, 2025 жылдың соңына қарай республика бойынша аталған санаттағы 78 объект операторы нақты уақыт режимінде деректерді беретін мониторинг жүйесін енгізді. Сонымен қатар, Мәжілісте I санаттағы объектілер операторларының АМЖ орнатпағаны және деректерді Қазақстан Республикасының қоршаған орта және табиғи ресурстардың жай-күйі жөніндегі ұлттық деректер банкіне бермегені үшін әкімшілік жауапкершілікті көздейтін заң жобасы қаралуда.
Заңнамадағы бұл жаңалықтар объективтілікті, үздіксіздікті және экологиялық деректердің айқындылығын қамтамасыз ете отырып, түбегейлі жаңа дәлелдемелік ортаны қалыптастырады.
Бұрынғы таңдаулы сынамалар мен эпизодтық тексерулерге негізделген тәжірибеден айырмашылығы, цифрлық мониторинг оқиғалардың нақты хронологиясын құрып, теріс әсердің көзін және сипатын анықтайды.
Заңнамалық деңгейде ірі кәсіпорындарда қоршаған ортаның жай-күйін автоматтандырылған мониторинг жүйесін міндетті түрде енгізу сот дауларының сипатын да өзгертеді. Қоршаған ортаны ірі ластаушылар метрологиялық тексеруден өткен датчиктердің деректерін асыра көрсету фактісін енді дауламайды, себебі бұл объективті дәлел болып табылады. Даулар нормативтердің асып кету себептерін талдау, кәсіпорынның мінез-құлқын бағалау, жауапкершілікті бөлу және зиянды есептеу саласына ауысады.
Осыған байланысты экологиялық әділеттің жаңа кезеңі қалыптасып келеді деп пайымдаймыз, онда шешімдер даулы тексеру актілеріне емес, белгілі бір кезеңдегі толық цифрлық деректер жиынтығына негізделіп қабылданады.
Реформалардың маңызды бағыты — қоршаған ортаға теріс әсер ететін объектілерді әсер деңгейі мен тәуекеліне қарай санаттарға бөлу. Бұл тәсіл сараланған құқықтық реттеуді қамтамасыз етеді және жоғары экологиялық жүктеме түсіретін кәсіпорындарға қатаң талаптар белгілеуге мүмкіндік береді.
Ең қатаң талаптар I санаттағы ірі өнеркәсіптік кешендерге, металлургиялық және мұнай-химия өндірістеріне, энергия өндіруші және тау-кен компанияларына қолданылады. Дәл осы кәсіпорындарға өнеркәсіптік шығарындылардың және техногендік жүктеменің негізгі бөлігі (80%) тиесілі. Осыған байланысты олар үшін ҮҚТ енгізу, қоршаған ортаға эмиссияларды автоматтандырылған мониторинг жүйесін орнату және кешенді экологиялық рұқсат (КЭР) алу міндетті болып табылады.
Объектілерді санаттарға бөлу жүйесі экологиялық әділет үшін аса маңызды мәнге ие.
Біріншіден, ол кәсіпорындардың табиғатқа әсеріне байланысты талаптардың нормативтік негізделген шкаласын қалыптастырады, бұл соттарға тәуекел деңгейін және экологиялық жауапкершілік дәрежесін объективті бағалауға мүмкіндік береді.
Екіншіден, ҮҚТ, АМЖ және КЭР болуы ашық дәлелдемелік базаны қалыптастырады. Соттар қоршаған ортаның жай-күйін автоматтандырылған мониторинг жүйесінің сенімді деректеріне, техникалық параметрлерге және кәсіпорынның шығарындыларды азайту бойынша нақты мүмкіндіктеріне сүйене алады.
Объектілерді санаттарға бөлу және сараланған талаптарды белгілеу құқық бұзушылықтың ауырлығын дәлірек анықтауға, кәсіпорынның мінез-құлқын объективті бағалауға және экологиялық заңнаманың алдын алу функциясын күшейтуге мүмкіндік береді. Бұл экологиялық әділет жүйесін неғұрлым дәйекті әрі әділ етеді.
Мемлекеттік экологиялық бақылаудың заманауи жүйесі үш негізгі қағидатқа негізделген: ашықтық, цифрландыру және превентивтілік. Мемлекеттік экологиялық инспектор енді жай ғана бақылаушы емес, құқық бұзушылықты тіркеуден бастап деректерді электрондық жүйеге енгізуге дейінгі үздіксіз дәлелдер тізбегін қамтамасыз ететін маман.
Өз жұмысында инспектор цифрлық өлшеу құралдарын, бейнетіркеуді, фотобекітуді, зертханалық әдістерді және сынама алу стандарттарын қолданады. Мұндай тәсіл тексеру материалдарының сапасын арттырады, дәлелдемелерді криминалистикалық деңгеймен салыстырмалы етеді және соттың алынған деректерге деген сенімін арттырады.
Сонымен қатар, Министрлік сот тәжірибесінде түсіндіруді қажет ететін мәселелерді анықтады.
Ең күрделі мәселелердің бірі — қоршаған ортаға теріс әсер ету кезеңін, яғни ластаушы заттың шығарындылары немесе төгінділері нақты қашан басталғанын анықтау. Үздіксіз мониторинг болмаған жағдайда кәсіпорындар бұзушылықтың уақытын және ұзақтығын өз пайдасына түсіндіріп, сот дауларына негіз жасай алатын. Бұл қоршаған ортаны қорғау мүдделеріне қайшы келеді, өйткені экологиялық зиянды дәл есептеуге және қауіптілік дәрежесін анықтауға мүмкіндік бермейді.
Осы олқылықтарды жою мақсатында Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінде ластаушы заттар шығарындылары фактісі анықталған жағдайда қоршаған ортаға теріс әсердің басталу сәтін заңнамалық тұрғыда бекітуді көздейтін заң жобасы қаралуда. Бұл құқық қолдану тәжірибесін біріздендіруге және қоршаған ортаны қорғау тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік экологиялық бақылау шеңберінде анықталған экологиялық құқық бұзушылықтар бойынша тексеру нәтижелері туралы актілерді жасау кезінде заңдылықты қамтамасыз етуге ерекше назар аударылады.
Негізгі бұзушылықтарды мұнай-газ, энергетика, тау-кен және металлургия салаларындағы ірі өнеркәсіптік кәсіпорындар, сондай-ақ қалдықтармен жұмыс істеуге байланысты объектілер жасайды. Шағын және орта бизнес ауыр экологиялық құқық бұзушылықтарға өте сирек қатысады. Процессуалдық немесе рәсімдік бұзушылық нақты ластануды азайтпайды, қауіпті жоймайды және табиғатқа келтірілген зиянды өтемейді. Мұндай жағдайларда басымдық әрекеттің мәніне және қоршаған ортаға келтірілген зиян фактісіне берілуі тиіс.
Егер экологиялық құқық бұзушылық фактісі құжат жүзінде расталса, бақылау субъектісі бұзушылықты жоққа шығармаса, ластану фото және бейнетіркеулермен, аспаптық өлшеулермен расталса және халық денсаулығына қауіп төндірсе, тексеру актісін рәсімдеу кезіндегі формалды процессуалдық немесе рәсімдік қателік (мысалы, қолтаңбаның болмауы) үшін ғана операторларды жауапкершіліктен босату әрдайым объективтілік, жан-жақтылық және заңдылық қағидаттарына сәйкес келе бермейді.
Өкінішке қарай, бұрын кейбір кәсіпорындар құжаттардағы формалды бұзушылықтарға сүйене отырып жауапкершіліктен жалтаруға тырысқан жағдайлар болған, ал келтірілген зиян қалпына келтірілмей қалған. Процессуалдық формальдылықтар мазмұннан жоғары қойылатын тәсіл адал емес мінез-құлықты ынталандырады және азаматтардың денсаулығы мен елдің экологиялық қауіпсіздігіне қатер төндіреді.
Халықаралық тәжірибе бұл мәселені нақты шешеді: егер соңғысы құқық бұзушылықты тіркеу фактісіне әсер етпесе, дәлелденген ластану әрқашан процессуалдық немесе рәсімдік қателіктен басым болады.
Осының барлығы экологиялық әділеттің заманауи моделінің негіздерін қалыптастырады, мұнда соттар тек құқық бұзушылық фактісін анықтап қана қоймай, сонымен бірге кәсіпорынның технологиялық жетілгендігін, зиянның алдын алу қабілетін, әсерді азайтудың қолжетімді әдістерінің болуын, экологиялық міндеттемелерді адал орындауын және табиғатты қалпына келтіру бойынша шараларды уақтылы қабылдауын бағалайды.
Осылайша, мемлекеттік экологиялық бақылау реформалары, мониторингті цифрландыру, ҮҚТ енгізу, дәлелдемелер жүйесін дамыту және заңнамадағы олқылықтарды жою экологиялық әділеттің жаңа стандартын қалыптастырады.
Қазақстан экологиялық талаптарды сақтау формалды міндет емес, тұрақты дамудың негізі болып табылатын модельді қалыптастыруда, мұнда экологиялық әділет табиғатты қорғау құралы ғана емес, қазіргі және болашақ ұрпақ денсаулығының қауіпсіздігінің кепіліне айналады.
[:ru]На официальном Интернет-ресурсе Министерства экологии и природных ресурсов РК https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/press/news/details/1168187?lang=ru
Экологическая повестка Казахстана в последние годы перешла в число ключевых национальных приоритетов. Усиление промышленного воздействия, износ инфраструктуры, изменение климата, рост экологической сознательности и культуры граждан, условия международных обязательств требуют принципиально новых подходов к регулированию отношений в сфере охраны окружающей среды.
Центральное место в этой трансформации занимает экологическое правосудие — сфера, где пересекаются интересы государства, общества и бизнеса, где принимаются решения, напрямую влияющие на здоровье населения, устойчивость экосистем и безопасность будущих поколений.
Министерство экологии и природных ресурсов Республики Казахстан играет системообразующую роль в модернизации государственного экологического контроля, реформировании законодательства, внедрении цифровых технологий экологического мониторинга, определении критериев допустимого воздействия и формировании прозрачной доказательной базы, которая используется в судах.
Все эти меры создают новый контур экологического правосудия в стране, где суды получают возможность оценивать не только факт нарушения, но и технологическую зрелость предприятия, доступность лучших технологий, реальность угрозы населению и характер восстановительных мероприятий.
В настоящее время ключевым ориентиром экологической политики остается принцип «загрязнитель платит», при котором загрязнитель не только платит за эмиссии и штрафы за сверхнормативные выбросы, но и возмещает экологический ущерб путем восстановления компонентов природной среды до ее базового состояния. Экологический ущерб не оценивается исключительно в денежном эквиваленте, а рассматривается как комплекс мероприятий, направленных на восстановление компонентов окружающей среды.
Таким образом, новая модель ориентирована на реальное возмещение вреда природе и восстановление экологического баланса, что отражает современный подход к экологической ответственности. Это новый подход, ориентированный на возмещение вреда, нанесенного окружающей среде, и на предотвращение будущих нарушений. Он усиливает мотивацию предприятий к модернизации технологий, улучшению эффективности очистных сооружений, минимизации отходов и снижению рисков аварийных выбросов.
Переход к этой модели дополняется внедрением наилучших доступных техник (НДТ), обязательных для предприятий первой категории. Это ключевой инструмент, который меняет понимание вины и меры ответственности в экологических делах.
Если предприятие имело возможность внедрить экологически безопасную технологию, но сознательно продолжало использовать устаревшие решения, создающие повышенное загрязнение, то такое бездействие рассматривается как форма экологической недобросовестности. Для судов это может служить основанием для более строгой оценки степени ответственности и размера экологического ущерба.
Важную роль в формировании доказательной базы по экологическим делам играет цифровизация государственного экологического контроля. Экологический кодекс прямо предусматривает обязанность операторов объектов I категории внедрить автоматизированную систему мониторинга эмиссии в окружающую среду (АСМ), позволяющую в режиме реального времени фиксировать выбросы, сбросы, концентрации загрязняющих веществ и превышения нормативов.
Работа по установке АСМ требует значительных временных и финансовых затрат. Тем не менее, на конец 2025 года по республике 78 операторов объектов указанной категории уже внедрили систему мониторинга, которая передает данные в режиме реального времени. Более того, в Мажилисе рассматривается законопроект, который предусматривает административную ответственность операторов объектов I категории за неустановление АСМ и непередачу данных в Национальный банк данных о состоянии окружающей среды и природных ресурсов Республики Казахстан.
Данные нововведения в законодательство формируют принципиально новую доказательную среду, обеспечивая объективность, непрерывность и недвусмысленность экологических данных.
В отличие от прежней практики, основанной на выборочных пробах и эпизодических проверках, цифровой мониторинг создает точную хронологию событий, устанавливая источник и характер негативного воздействия.
На законодательном уровне обязательное внедрение автоматизированной системы мониторинга состояния окружающей среды на крупных предприятиях меняет и характер судебных споров. Крупные загрязнители окружающей среды уже не оспаривают факт превышения данных датчиков, прошедших метрологическую поверку, что является объективным доказательством. Споры переходят в плоскость анализа причин превышения, оценки поведения предприятия, распределения ответственности и расчет ущерба.
В этой связи полагаем, что формируется новый этап экологического правосудия, решения принимаются не на основе спорных актов проверок, а на основе полного массива цифровых данных за определенный период.
Важным направлением реформ является определение объектов, оказывающих негативное воздействие на окружающую среду, в зависимости от уровня и риска такого воздействия, на категории. Данный подход обеспечивает дифференцированное правовое регулирование и позволяет устанавливать более строгие требования для предприятий, создающих повышенную экологическую нагрузку.
Наиболее строгие требования предусмотрены для объектов I категории крупных промышленных комплексов, металлургических и нефтехимических производств, энергопроизводящих, добывающих компаний. Именно на эти предприятия приходится основная доля (80%) промышленных выбросов и техногенной нагрузки на окружающую среду. В связи с этим для них обязательным является внедрение наилучших доступных техник (НДТ), установка автоматизированных систем мониторинга эмиссии в окружающую среду (АСМ) и получение комплексного экологического разрешения (КЭР).
Такая система определения объектов на категории имеет важнейшее значение для экологического правосудия.
Во-первых, она формирует нормативно обоснованную шкалу требований к предприятиям в зависимости от их воздействия на природу, что позволяет судам объективно оценивать уровень риска и степень экологической ответственности.
Во-вторых, наличие НДТ, АСМ и КЭР создает прозрачную доказательственную базу, суды получают возможность опираться на достоверные данные автоматизированной системы мониторинга состояния окружающей среды, технические параметры и фактические возможности предприятия по снижению выбросов.
Категорирование объектов и установление дифференцированных требований обеспечивают более точное определение тяжести правонарушения, позволяют объективно оценивать поведение предприятия и усилить превентивную функцию экологического законодательства. Это делает систему экологического правосудия более последовательной и справедливой.
Формируется современная система государственного экологического контроля, основанная на трех ключевых принципах: прозрачности, цифровизации и превентивности. Государственный экологический инспектор уже не просто контролер, а специалист, обеспечивающий непрерывную цепочку доказательств от фиксации нарушения до передачи данных в электронную систему.
В своей работе инспектор использует цифровые средства измерения, видеозапись, фотофиксацию, лабораторные методы и стандарты отбора проб. Такой подход повышает качество материалов проверок, делает доказательства сопоставимыми с криминалистическими и формирует высокий уровень доверия суда к полученным данным.
Вместе с тем, Министерство экологии выявило в судебной практике вопросы, требующие разъяснительного уточнения.
Одной из наиболее сложных является проблема определения периода негативного воздействия на окружающую среду, то есть момента, когда фактически начался выброс или сброс загрязняющего вещества. При отсутствии непрерывного мониторинга предприятия могли интерпретировать время и длительность нарушения в свою пользу, создавая почву для судебных споров. Это противоречит интересам защиты окружающей среды, поскольку не позволяет точно рассчитать экологический ущерб и установить степень опасности.
Для устранения этих пробелов в Мажилисе Парламента Республики Казахстан рассматривается законопроект, предусматривающий законодательное закрепление момента начала негативного воздействия на окружающую среду в случае выявления факта выброса загрязняющих веществ. Это позволит унифицировать правоприменение и повысить эффективность защиты окружающей среды.
Особое внимание в рамках государственного экологического контроля уделяется обеспечению законности при составлении актов о результатах проверок по выявленным экологическим правонарушениям.
Основные нарушения совершают крупные промышленные предприятия в нефтегазовой, энергетической, горнодобывающей и металлургической сферах, а также объекты, связанные с обращением отходов. Малый и средний бизнес крайне редко становится участником серьезных экологических нарушений. Процессуальное либо процедурное нарушение не уменьшает фактического загрязнения, не устраняет угрозу и не компенсирует ущерб природе. В таких случаях приоритет должен отдаваться сущности деяния и факту вреда, причиненного окружающей среде.
Следует учитывать, что если факт экологического правонарушения документально подтвержден, субъект контроля не отрицает нарушение, а загрязнение подтверждено фото- и видеозаписями, инструментальными замерами, и при этом создана угроза для здоровья населения, освобождение операторов объектов от ответственности только из-за формальной процессуальной либо процедурной ошибки при оформлении акта проверки (например, отсутствие подписи), не всегда соответствует принципам объективности, всесторонности и законности.
К сожалению, в прошлом встречались случаи, когда предприятия пытались уйти от ответственности, апеллируя к формальным нарушениям в документах, в то время как причиненный ущерб оставался невосстановленным. Подход, при котором процессуальные формальности превалируют над содержанием, стимулирует недобросовестное поведение и ставит под угрозу здоровье граждан и экологическую безопасность страны.
Международная практика решает этот вопрос однозначно: доказанное загрязнение всегда имеет приоритет над процессуальной либо процедурной ошибкой, если последняя не влияет на сам факт фиксации нарушения.
Все это формирует основы современной модели экологического правосудия, где суды не только устанавливают факт нарушения, но и оценивают технологическую зрелость предприятия, способность предотвратить ущерб, наличие доступных методов снижения воздействия, добросовестность в исполнении экологических обязательств и своевременность принятия мер по восстановлению природы.
Таким образом, реформы государственного экологического контроля, цифровизация мониторинга, внедрение НДТ, развитие системы доказательств и устранение пробелов законодательства создают новый стандарт экологической справедливости.
Казахстан выстраивает модель, в которой соблюдение экологических требований — не формальная обязанность, а основа устойчивого развития, где экологическое правосудие становится не только инструментом защиты природы, но и гарантом безопасности здоровья нынешних и будущих поколений.