Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресуртар министрлігі ресми сайтында https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo?lang=kk
Арал теңізі бассейніндегі суармалы алқаптарды (7,9 млн.га дейін) ұлғайту мақсатында шөлдер мен жартылай шөлдерді қарқынды игеру нәтижесінде су алуды жылына 63-тен 117 км3-ке дейін ұлғайтуға ықпал еткені белгілі.
1960-1980 жылдар аралығындағы кезеңде Амудария мен Сырдария өзендерінің жоғарғы ағысында гидроэнергетиканың дамуы Арал теңізінің қажеттіліктерін ескермей, жылына 60 км3-ке тең тарихи ағымның орнына Арал теңізіне су ағынын 9-12 км3-ке дейін қысқартуға әкелді.
Нәтижесінде: Арал теңізі балық шаруашылығын, көлік және рекреациялық маңызын жоғалтты; Амудария мен Сырдария өзендерінің бірегей ландшафтық аймақтарының тозуы орын алды; теңізге іргелес аудандардағы климаттық жағдайлар нашарлады; Арал өңіріндегі санитариялық-эпидемиологиялық жағдай күрт шиеленісе түсті; теңіз кейбір жерлерде бұрынғы жағалау сызығынан 100-150 км-ден астам қашықтыққа шегінді; іргелес аумақтарға шаң-тұз шығарудың күшеюі және басқа да стандартты емес салдар орын алды.
Арал теңізінің су шаруашылығы жағдайы күрт өзгерді, осылайша 40 жылдан астам уақыт ішінде 950 км3-тен астам өзен суы жетіспеді, нәтижесінде – теңіз деңгейі 20 м-ден астам төмендеді, су көлемі төрттен үшке, айна ауданының жартысынан астамы азайды. Теңіздегі судың минералдануының (тұздылығының) 10-15 г/л-ден 30 г/л-ге дейін күрт өсуі байқалды. 1998 жылы теңіз ені шамамен 50-70 м табиғи жолмен (канал) өзара байланысқан Кіші (Солтүстік) Арал мен Үлкен (оңтүстік) Арал теңізіне бөлінді.
Өңірде жүзеге асырылып жатқан ірі жобалардың бірі «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау» жобасы болып табылады.
«Ғасыр жобасы» деп аталған «Сырдария өзенінің арнасын реттеу және Арал теңізінің солтүстік бөлігін сақтау» жобасының бірінші кезеңі Қызылорда облысының әлеуметтік-экономикалық дамуына мүмкіндік берді. Жобаны іске асыру барысында келесі нәтижелерге қол жеткізілді: Солтүстік Арал теңізінің бөгеті (Көкарал бөгеті), Әйтек құрылыс кешені, Сырдария өзеніндегі қорғаныс бөгеттері салынды, және де Қызылорда, Қазалы қалаларының гидротораптарында, Шардара және Арнасай су қоймаларының бөгеттерінде құрылыс жұмыстарының едәуір көлемі жүргізілді. Осыған байланысты Арал теңізінің солтүстік бөлігіне ағатын су көлемі ұлғайды, Арал өңірінің көптеген биологиялық түрлері қалпына келтірілді, ауыл шаруашылығы алқаптарын суармалы сумен қамтамасыз ету жақсарды.
Жобаның бірінші кезеңін іске асыру нәтижесінде:
1. Сырдария өзені арнасының өткізу қабілеті 350-ден 700 м3/с дейін артты.
2. Арал теңізінің солтүстік бөлігін географиялық климат түзуші объект ретінде сақтау мақсатында:
* теңіздің құрғаған түбінің аумағы 870 км2 көлемінде (2414 км2-ден 3288 км2-ге дейін) су айнасымен жабылған;
* теңіздегі су көлемі 11,5 км3-ке (15,6 км3-тен 27,1 км3-ке дейін) артты;
* судың минералдануы 23-тен 17 г/л-ге дейін төмендеді;
3. Ирригациялық және көлдік жүйелердің сумен қамтамасыз етілуі артты;
4. Шардара бөгетін пайдалану қауіпсіздігі және Шардара СЭС-інің жұмыс режимі тұрақтандырылды (қысқы уақытта электр энергиясын өндіру ұлғайды).
5. Арал өңірі мен халқының экологиялық және әлеуметтік-экономикалық жағдайы жақсарды.
– жергілікті балық түрлерінің дамуы артып, бекіре тұқымдас балық түрлерін өсіру үшін қолайлы жағдайлар жасалды;
– аулау көлемі 0,4-тен 6 мың тоннаға дейін ұлғайды және перспективада балық аулауды 11мың тоннаға дейін ұлғайту күтілуде.
6. Өзендегі қолданыстағы құрылыстардың сенімділігі артты, оларды пайдалану мерзімі ұзартылды, су тораптарының пайдалану сипаттамалары жақсартылды.
7. Арал өңірінің қазақстандық бөлігінің биоалуантүрлілігі қалпына келтірілді.
Бұл өз кезегінде көлдерді қалпына келтіруге алып келді, және де балық шаруашылығын дамытуға мүмкіндік берді. Бұрын теңізде жоғалып кеткен балықтың 13 түрі қалпына келтіріліп, балық аулау көлемі 400-ден 7 мың тоннаға дейін өсті.
Жобаның аймақтағы әлеуметтік аспектілерге әсері:
- келісімшартты іске асыру барысында Арал теңізі солтүстік бөлігінің бөгеті мен Ақлақ су торабы салынды;
* бұрын қараусыз қалған Қаратерең, Қарашалаң, Бөген және т. б. - Балық аулайтын ауылдардағы өмір қайта жаңғыруда;
* ондаған жаңа үйлер салынуда, бұрын кеткен адамдар туған жерлеріне оралуда;
* Арал теңізінің солтүстік бөлігінде балық аулау 10 еседен астам өсті және шамамен 6 мың тоннаға жетті, бұл судың тұздылығының төмендеу деңгейін көрсетеді;
* Ақлақ кешенінің құрылысы жергілікті халыққа балық аулаумен айналысып қана қоймай, мал басын едәуір арттыруға мүмкіндік берді, өйткені кешен көлдердің, шабындықтар мен жайылымдардың ауданын ұлғайтуға мүмкіндік береді.Жоба аясында: Солтүстік теңіз бөгеті (Көкарал бөгеті), Ақлақ гидроторабы, Әйтек құрылыс кешені, Сырдария өзеніндегі қорғаныс бөгеттері салынып, Ақсу ауылы маңындағы өзен арнасы түзетілді.
Қазалы және Қызылорда су тораптары, Шардара және Арнасай бөгеттері сияқты қолданыстағы құрылыстарында да жөндеу-қалпына келтіру жұмыстары орындалды.
Қазіргі таңда Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша «Арал теңізінің солтүстік бөлігін қалпына келтіру» екінші кезеңінің жобасы дайындалуда. Жобаны іске асыру барысында: гидротехникалық құрылыстарды салу және реконструкциялау, сондай-ақ Арал теңізіндегі балық питомниктерін қайта құру жоспарлануда.
[:ru]На официальном Интернет-ресурсе Министерства экологии, геологии и природных ресурсов РК https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo?lang=ru
Как известно, интенсивное освоение пустынь и полупустынь в целях увеличения орошаемых площадей в бассейне Аральского моря (до 7,9 млн. га), способствовало увеличению забора воды с 63 до 117 км³/год.
Развитие гидроэнергетики в верхнем течении рек Амударьи и Сырдарьи в период между 1960 и 1980 гг. без учета потребностей Аральского моря, привело к сокращению притока воды до 9 – 12 км³, вместо исторического притока, равного 60 км³/год.
В результате Аральское море потеряло свое рыбохозяйственное, транспортное и рекреационное значение, произошла деградация уникальных ландшафных зон дельты и поймы рек Амударья и Сырдарья; ухудшились климатические условия в прилегающих к морю районах; резко обострилась санитарно-эпидемиологическая обстановка в Приаралье; море отступило от прежней береговой линии в некоторых местах более чем на 100 – 150 км; наблюдаются усиление пыле-солевых выносов на прилегающие территории и другие негативные последствия.
Резко изменилась водохозяйственная ситуация Аральского моря, так за более чем 40 лет море недополучило более чем 950 км³ речных вод, в результате уровень снизился более чем на 20 м, объем воды сократился на три четверти, площадь зеркала – более чем на половину. Наметилось резкое повышение минерализации (солености) воды в море от 10-15 г/л в исторические времена до более чем 30 г/л. В 1998 году море разделилось на Малый (северный) и Большой (южный) Арал, соединяющихся между собой естественной протокой (каналом) шириной около 50-70 м.
Одним из крупнейших проектов, реализуемых в регионе, является проект «Регулирование русла реки Сырдарии и сохранение северной части Аральского моря».
Первая фаза проекта «Регулирование русла реки Сырдарии и сохранение северной части Аральского моря», названная «проектом века», дала возможность для социально-экономического развития Кызылординской области. В ходе реализации проекта достигнуты следующие результаты: построена плотина Северного Аральского моря (Кокаральская плотина), комплекс сооружений Айтек, защитные дамбы на реке Сырдария, проведены значительные объемы строительных работ на гидроузлах города Кызылорды, Казалинска, плотинах водохранилищ Шардары и Арнасай. В связи с этим увеличился объем воды, впадающей в северную часть Аральского моря, восстановлены многие биологические виды Аральского региона, улучшилось обеспечение поливной водой сельхозугодий.
В результате реализации первой фазы проекта достигнуто:
1. Пропускная способность русла реки Сырдария увеличилась от 350 до 700 м³/с.
2. Сохранение Северной части Аральского моря как географического климатообразующего объекта:
• осушенное дно моря покрылось зеркалом воды площадью 870 км² (с 2414 км² до 3288 км²);
• объем воды в море увеличился на 11,5 км³ (с15,6 км³ до 27,1 км³);
• снизилась минерализация воды с 23 до 17 г/л;
3. Произошло увеличение водообеспеченности ирригационных и озерных систем;
4. Увеличилась безопасность эксплуатации Шардаринской плотины и стабилизация режима работы Шардаринской ГЭС (увеличение выработки электроэнергии в зимнее время).
5. Улучшена экологическая и социально-экономическая ситуация региона и населения Приаралья.
– увеличилось развитие местных видов рыб и созданы благоприятные условия для разведения осетровых видов рыб;
– объем улова увеличился с 0,4 до 6,0 тыс.тонн и в перспективе ожидается увеличение улова рыб до 11,0, тыс. тонн.
6. Повышена надежность существующих сооружений на реке, увеличен срок их эксплуатации, улучшены эксплуатационные характеристики гидроузлов.
7. Восстановлено биоразнообразие казахстанской части Приаралья.
Это, в свою очередь, привело к восстановлению озер, что дало возможность развития рыбного хозяйства. Восстановлены 13 видов рыб, ранее исчезнувших в море, объем улова рыбы увеличился с 400 до 7,0 тыс.тонн.
Влияние проекта на социальные аспекты в регионе:
• построенные в ходе реализации контракта Плотина Северного Аральского моря и гидроузел Аклакавтодороги протяженностью более 70 км позволили наладить регулярное пассажирское и грузовое сообщение с ранее труднодоступными поселками по обеим сторонам Малого Арала;
• возрождается жизнь в ранее заброшенных рыбацких аулах Каратерень, Карашалан, Бугунь и др;
• десятками строятся новые дома, ранее уехавшие люди возвращаются в родные места;
• вылов рыбы в Северном Арале увеличился более чем в 10 раз и достигли около 6 тыс. тонн, что свидетельствует об уровне снижения солености воды;
• строительство комплекса Аклак позволило местному населению не только заниматься рыболовством, но и значительно увеличить поголовье скота, так как комплекс позволяет увеличивать площади озер, сенокосов и пастбищ.
В рамках проекта были построены: плотина Северного моря (Кокаральская перемычка), гидроузел Аклак, комплекс сооружений Айтек, защитные дамбы, на реке Сырдария, спрямлено русло реки в районе села Аксу.
Выполнены ремонтно-восстановительные работы на существующих сооружениях: Казалинский и Кызылординский гидроузлы; Шардаринская и Арнасайская плотины.
В настоящее время по поручению Главы государства готовится проект второй фазы “Восстановление северной части Аральского моря”. В ходе реализации проекта планируется: строительство и реконструкция гидротехнических сооружений, а также реконструкция рыбопитомников на Аральском море.