Қазақстан Республикасының Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/documents/details/243132?directionId=14790&lang=kk
Көне замандардан бергі ХХ ғасырдың орта шегіне дейін Орта Азияның шөлді аймақтары мен өзен жағасындағы орманды алқаптарда бұғылар мекен етті. Ұжымдастыру, ауыл шаруашылығы мақсатында жаңа жерлерді игеру, бейберекет аң аулаудың нәтижесінде соңғы тоғай бұғысы 1956 жылы Сырдария және Іле өзендерінің бойынан Тұран жолбарысымен бірге Қазақстан аумағынан біржолата жойылды.
Бұғының бұл ерекше түрін ғылым тілінде «Бұқар бұғысы» (Cervus elaphus bactrianus) деп атап жүр. Одан тыс, бұл бұғының бірнеше атауы: «Хангүл», «су бұғысы», «тоғай бұғысы» дейтін айқындауыш аттары қатар аталып жатады. Бұл атаулардың қайсысы болмасын, бұғының бұл түрін дәл сипаттап тұрғандай.
БҰҚАР БҰҒЫСЫ ТАРИХИ МЕКЕН ЕТУ ОРТАСЫНА ОРАЛДЫ
Өткен ғасырдың 60-жылдарының ортасында Амудария бассейнінің «хангүлі» бұғысы «Жолбарыссай» («Тигровая балка»), «Арал-Пайғамбар» қорықтарында ғана сақталды. Ал, Тәжікстанның Дарғанат шатқалындағы тоғай бұғыларының саны шамамен 400 бас болатын. Ал, 80-ші жылдардың басында жалпы Орта Азиядағы Бұқар бұғыларының саны мың басқа жетті. Орта Азия мемлекеттерінің тәуелсіздік алып, қайта құру кезеңінде, сондай-ақ, тәжік-ауған соғысының әсерінен 90-шы жылдардың аяғында Бұқар бұғыларының жалпы саны 350 басқа дейін төмендеп кетеді. Адамзат алдында Бұқар бұғыларын сақтап қалу жауапкершілігі тұрды.
Қазақ жеріне Бұқар бұғысын әкеліп, қайта жерсіндіру тәжірибесі 1981 жылдан басталады. Сол жылы Алматы облысының Іле өзені бойында орналасқан «Қарашеңгел» аң аулау мемлекеттік шаруашылығына Тәжікстаннан 22 бас Бұқар бұғысын алып келген. 2000-шы жылдардың басында сол 22 бастан тараған бұғылар саны 300 бастан асты.
«Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры» (WWF) 2000 жылы Бұқар бұғыларын тарихи мекен ету ортасында сақтау және қайтадан қалпына келтіру мақсатында арнайы бағдарлама жасайды. Бағдарлама үш бағытта дамиды. Солардың бірі – тоғай бұғыларын Сырдария өзенінің орта ағысындағы тарихи отанына қайтару жобасы болды. Ғалымдар Оңтүстік Қазақстан облысы, Түркістан қаласынан 50 шақырым жерде орналасқан «Қызылшаруа» орманшылығы Сырдария өзені жағасындағы 2 гектар аумаққа бұғы тұқымбағы салынады. «Дүниежүзілік жабайы табиғат қорының» (WWF) қолдауымен, Сырдария бойындағы алдын ала тұрғызылған тұқымбаққа 2001 жылдың 31 мамыр күні Бұқар бұғысының 3 басы, 2003 жылы қараша айында тағы 6 басы «Түркістан» тұқымбағына «Қарашеңгел» аңшылық шаруашылығынан жеткізілді. 2005 жылы қысқы мезгілде Сырдария өзенінің тасуы тұқымбақта орналасқан Бұқар бұғыларына қауіп төндіруіне байланысты Шымкент қаласында орналасқан зообаққа 16 бас тоғай бұғыларын көшірді. Ал, 2007 жылы «Шымкент зообағынан» 19 бас тоғай бұғысы Сырдария өзені бойындағы тұқымбаққа қайта оралды. 2009 жылы «Қарашеңгелден» тағы 12 бас бұғыны «Түркістан» тұқымбағына алып келеді. Сол жылы тұқымбақтан 10 бас (екі аталық, сегіз аналық) тоғай бұғылары табиғи ортаға жіберілді. 2013 жылы «Сырдария-Түркістан» мемлекеттік өңірлік табиғи паркі құрылады. Сырдария жағасының ерекше қорғалатын табиғи аумақтар санатына өтуі тоғай бұғыларының көбеюіне ерекше әсер етті. Тұқымбақтағы бұғылар санының артуына байланысты «Түркістан» тұқымбағын 20 гектарға ұлғайту жұмыстары жүргізілді.
2017 жылы жылы «Сырдария-Түркістан» мемлекеттік өңірлік табиғи паркі «Сырдария» филиалының «Арыс» орманшылығы аумағынан 20 гектар жерге Бұқар бұғыларының «Шөгірлі» тұқымбағы салынды. Қазіргі таңда Бұқар бұғыларының саны тұқымбақ аумағында 94 бас, ал еркіндікке жіберіліп табиғи ортада өсіп жатқан бұғылардың саны 89 басқа жеткен. Жақын күндерде тұқымбақтағы бұғылардың басым бөлігін табиғи ортаға жіберу жоспарланып отыр. Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (WWF) мамандарымен бірлесіп, алдын ала дайындалған «Шөгірлі» тұқымбағына 2020 жылы «Түркістан» тұқымбағынан 3 бас, «Қарашеңгел» аңшылық шаруашылығынан 5 бас бұғы жеткізілді.
ҚЫЗЫЛ КІТАПҚА ЕНГЕН ЖАНУАРДЫ ҚОРҒАУҒА ҚЫЗЫЛОРДАЛЫҚ ОРМАНШЫЛАР НЕГЕ ҚҰЛЫҚСЫЗ?
Қазіргі таңда еркіндікте жүрген Бұқар бұғыларының таралу аумағына зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Соңғы зерттеу жұмыстары көрсеткендей, Бұқар бұғыларының таралу аумағы Түркістан облысының Отырар ауданына қарасты Қоғам ауылы тұсынан бастап, Қызылорда облысының Шиелі және Жаңақорған аудандары аумағына дейінгі алқапты мекен етіп жатқаны белгілі болды. Жойылып кетудің алдында тұрған Бұқар бұғыларына деген Қызылорда облысы табиғат қорғау мекемелерінің немқұрайлы көзқарастары себебінен Қызылорда облысы аумағында Бұқар бұғыларының нақты саны белгісіз болып отыр.
Қызылорда облысы аумағында «Сырдария-Түркістан» мемлекеттік өңірлік табиғи паркі мен «Охотзоопром» ӨБ РМҚК мамандары бірлесіп жүргізген санақ жұмыстарының нәтижесінде Бұқар бұғыларының негізгі мекен ету орындары анықталып отыр.
Бақылау орны №1.
«Қарғалы» зоологиялық қаумалы.
«Охотзоопром» ӨБ РМҚК қызметкерлерінің мәліметі бойынша, және де Шиелі ауданы тұрғындарының арасында алын ала жүргізілген сауалнама нәтижесінде, «Қаратау» қорығының Шиелі ауданындағы «Қарғалы» зоологиялық қаумалы аумағынан Сібір елігіне ұқсас, бірақ дене тұрқы айтарлықтай үлкен жануарларды көргендері туралы ақпарат келді. Аталған ақпаратқа сүйене отырып, «Қарғалы» қаумалына қарасты «Ақдөң» кордонының маңайында шолу жұмыстарын жүргіздік.
Сырдария өзені жағасынан (координаты 43,946121, 66,839015) Бұқар бұғысының ізіне ұқсас із байқалды. Іздің Бұқар бұғысынікі екеніне дәлел: іздің тоғай ішінен суатқа түсуі бөгде жабайы жануарларға тән бір жолмен қайта жүрмеуінде.
Көктал түбегін шолып қарау барысында (координаты 43,962401, 66,871766) Бұқар бұғылары іздерін тоғай ішінен және Қалғандария жағасынан көптеп кездестірдік. Аталған аумақ «Қарғалы» зоологиялық қаумалы мамандарымен қорғалғандықтан, сондай-ақ қоршауға алынған «Казатомпром» кеніштері мен Сырдария өзенінің аралығында орналасқандықтан, Бұқар бұғыларының мекен ету ортасының қауіпсіз болуы мұнда бұғылардың көбеюіне ықпал етіп отыр деп қорытындылауға мүмкіндік береді. Бұған мысал, «Қарғалы» қаумалының негізгі құраушы аңдары: Сібір елігі, доңыз, борсық, толай қояны, сырдариялық қырғауыл т.б аң-құстардың басқа аумақтармен салыстырғанда анақұрылым көп. Сонымен қатар, Бұқар бұғыларының негізі ареалы болып табылатын тораңғы тоғайлары мен жыңғылды-қамысты алқаптар жақсы сақталған. Сондықтан, мұнда шамамен 4-5 бас Бұқар бұғылары мекен етеді деген тұжырым жасалды.
ЖАҢАҚОРҒАНДА БҰҒЫЛАРДЫҢ ІЗІ САЙРАП ЖАТЫР
Бақылау орыны №2.
Сырдария өзеніндегі Бесарық көпірі.
Жаңақорған ауданындағы Бесарық көпірі маңын бақылау барысында Бұқар бұғыларының көптеген іздері мен құмалағы кездесті. Бұл маңда жайылып жүрген Бұқар бұғыларын Бесарық ауылының тұрғындары суретке түсіріп алған. Бесарық ауылының тумасы Кенжебек Шәметов екі бас Бұқар бұғысының Айқожа ишан кесенесі мен Адай аралының аралығында жиі көретінін айтты (координаты 43,556615, 67,493777). Шиелі ауданы аумағында кездескен іздерге қарағанда, бұл маңда іздер анағұрлым көп. Шамамен бұл аумақта 7-8 бас бұғы мекендейді деп болжауға болады.
Бақылау орыны №3.
Келінтөбе ауылы, Шараптың көлі.
Бұл маң Бұқар бұғыларының нағыз мекен ету ортасы болып шықты. Келінтөбе ауылынан түсіп, Үмет аралының шеткі нүктесін шолу барысында мұнда бұғылардың саны едәуір көп екендігі көрініп тұрды. Тоғайдан суатқа түскен бұғы іздері айқышталып жатыр. Жалпы, Үмбет аралының ұзындығы 15 шақырым, қалың тораңғы тоғайы мен шегі жоқ қамысты алқаптар Бұқар бұғыларының өсіп-өнуіне тікелей әсер етіп отыр. Өкініштісі, бұғылардың көп шоғырланған Үмбет аралы мен Шараптың көлі жеке меншікте екен. Бұғылар күрішті алқаптарда жиі кездесетіні туралы ақпаратты көп естідік.
Жалпы, Жаңақорған ауданындағы Сырдария өзені жағалауынының барлық аумағында Бұқар бұғылары мекендейді деп байлам жасауға болады. Өкінішке қарай, жергілікті орман шаруашылығы қызметкерлері орман қоры аумағында Бұқар бұғыларының мекен етенін бірнеше жылдардан бері біле тұра, осы уақытқа дейін санақ жұмыстарын жүргізбеген. Бұқар бұғылары жойылудың алдында тұрған түр саналады. Ол «Бүкіл әлемдік табиғат қорғау ұйымының» қорғауына алынған, Қазақстан Республикасының Қызыл Кітабына енгізілген. Жаңақорған орманшылығының табиғаттағы аса маңызды түр – Бұқар бұғыларына деген жауапсыздығын аудан аумағында болған сапарымыз кезінде байқадық.
Ғани НАЗАРБЕК
«Сырдария-Түркістан» мемлекеттік өңірлік табиғи паркінің қызметкері[:ru]На официальном Интернет-ресурсе Министерства экологии, геологии и природных ресурсов РК https://www.gov.kz/memleket/entities/ecogeo/documents/details/243132?directionId=14790&lang=ru
С древних времен до половины прошлого столетия густые тугайные заросли Сырдарьи заселяли бухарские олени. К 1956 году в следствие коллективизации, освоения пахотных земель, неконтролируемой охоты тугайный олень и туркестанский тигр, проживающие на берегах Сырдарьи и Или, исчезли насовсем.
Научное название бухарского оленя (Cervus elaphus bactrianus). Его также упоминают хангулом, водяным, тугайным оленем. Все эти названия говорят именно об этом виде оленя.
ХАНГУЛЫ ВЕРНУЛИСЬ В СРЕДУ СВОЕГО ОБИТАНИЯ
К 60-м годам ХХ века хангулы остались лишь в заповедниках «Тигровая балка» и «Арал-Пайгамбар». В ущелье Дарганат, расположенного в Таджикистане, к тому времени насчитали около 400 особей. По всей Средней Азии прирост оленей до одной тысячи голов был замечен к 80-м годам. С получением суверенитета цетральноазиатских стран, во времена перестройки и таджикско-афганского конфликта поголовье рогатых снова уменьшилось до 350. Теперь перед человечеством стояла задача сохранить этот вид млекопитающих.
В Казахстане парктика реинтродукции оленей берет начало с 1981 года. В том году из Таджикистана на территорию охотничьего хозяйства «Карашенгель», расположенного на берегу реки Или в Алматинской области, привезли 22 особи оленей. К началу ХХІ века их начситывалось уже 300 голов.
«Всемирный фонд дикой природы» (WWF) в 2000 году разработал программу по заселению бухарских оленей в родную среду обитания и увеличение поголовья. Программа развивалась в трех направлениях, одной из которых было реинтродукция бухарских оленей на их историческую родину в среднем течении Сырдарьи. Благодаря этой программе на территории в 2 гектара в лесничестве «Кызылшаруа» в 50 км от Туркестана построили питомник. При поддержке (WWF) в этот питомник 31 мая 2001 года завезли 3 особи, а в ноябре 2003 года еще 6 голов бухарского оленя из охотничьего хозяйства «Карашенгель». Зимой 2005 года в связи с половодьем создавшим угрозу затопления оленей, которых уже стало 16, перевозят в шымкентский зоопарк. Возвращаются в питомник хангулы спустя два года в количестве 19 голов. Дополняют их количество 12 особями в 2009 году, завезенных из того же «Карашенгеля». В том же году в естественную среду выпускаются 2 самца и 8 самок.
Создание в 2013 году Сырдарья-Туркестанского регионального природного парка сыграло ключевую роль в увеличении популяции тугайных оленей. Площадь питомника была расширена до 22 гектаров.
В 2017 году на территории Арысского филиала создали еще один питомник бухарских оленей «Шогирли», площадью в 20 гектаров. В данное время в обоих питомниках содержатся 94 оленя, в дикой природе – 89. В ближайщее время планируется выпустить на волю следующую партию. А в питомнике «Шогирли» сейчас находятся 8 оленей.
ПОЧЕМУ КЫЗЫЛОРДИНСКИХ ЛЕСНИЧЬИХ НЕ ИНТЕРЕСУЕТ СУДЬБА КРАСНОКНИЖНЫХ ЖИВОТНЫХ?
Исследования показали географию распространения бухарских оленей, которая на юге начинается вблизи села Когам Отырарского района Туркестанской области и доходит до Жанакурганского и Шиелинского районов Кызылординской области, на севере. Точное, хотя бы примерное, количество оленей неизвестно из-за безответственного отношения к животным сотрудников природоохранных учреждений соседней области.
Сотрудники регионального природного парка совместно с инспекторами РО РКММ «Охотзоопром» провели ислледования и выявили места распространения хангулов на территории Кызылординской области.
Наблюдательный пункт №1
Зоологический заказник «Каргалы».
Данные инспекторов РО РКММ «Охотзоопром» и, свидетельские показания предварительного опроса жителей, на территории зоологического заказника «Каргалы» Каратауского заповедника расположенного в Шиелийском районе подтверждали наличие животных, похожих на сибирских косуль, но крупнее габаритами. Опираясь на эту информацию была проведена разведка в районе кордона «Акдон» заказника «Каргалы».
На берегу реки Сырдарья (координаты 43,946121, 66,839015) обнаружены следы аналогичные следам бухарских оленей. Отличительная черта походки выдавала хозяев следов. Это были олени. Следы ведущие к водопою не шли обратно.
Многочиленные следы выдавали присутствие оленей на полуострове Коктал, а также на берегу старины. Можно сделать вывод, что данный участок находящийся на земле заказника «Каргалы» охраняемый егерями, с одной стороны, а также граничащий ограждением месторождений «Казатомпрома» с другой стороны, создали благоприятные условия для увеличения популяции рогатых. Примером этому служит большее количество сибирской косули, кабана, барсука, зайца, сырдарьинского фазана, которые составляют основную фауну заказника «Каргалы», по сравнению с соседними регионами. Сохранность туранговых рощ и камыша, являющиеся основным рационом бухарских оленей, тоже играют немаловажную роль. Подытожив факты, исследователи пришли к выводу, что на этом месте постоянно обитают примерно 4-5 особей.
ИЗОБИЛИЕ ОЛЕНЬИХ СЛЕДОВ В ЖАНАКОРГАНЕ
Наблюдательный пункт №2.
Мост Бесарык через Сырдарью.
При ислледовании места вблизи Бесарыкского моста в Жанакорганском районе были обнаружены многочисленные следы и помет бухарских оленей. Сельчанам даже удалось запечатлеть их фотографии. По словам уроженца села Бесарык Кенжебек Шаметова пару хангулов, он регулярно видел в районе мавзолея Айкожа ишана и острова Адай (координаты 43,556615, 67,493777). По сравнению со следами встреченных в Шиелийском районе их намного больше. Следовательно, здесь обитают около 7-8 голов оленей.
Наблюдательный пункт №3.
Село Келинтобе, озеро Шарапа.
Настоящим излюбленным местом бухарских оленей оказался этот уголок. Начиная с окраины села Келинтобе до крайней точки острова Убмет все факты доказывали об обитании большого количества бухарских оленей на данной местности. С опушки тугая до водоема пестрели оленьи следы. Остров Умбет длиною в 15 километров густо покрыт туранговыми рощами и бескрайними зарослями камыша, что является идеальной средой для обитания оленей. Однако, остров Умбет и озеро Шарап находятся в частной собственности. Частные рисовые поля тоже являются излюбленным местом посещения для оленей, о чем свидетельствовали рассказы аульчан.
В целом можно предположить, что побережье Сырдарьи в Жанакорганском районе полностью заселен бухарскими оленями. Однако, природоохранники Кызылординской области будучи информированы о нахождении хангулов на территории, не спешат вести их учет. Бухарский олень – относится к исчезающему виду животных. Он включен в Красную Книгу Казахстана. Безалаберное отношение жанакорганских лесников оставили горьки осадок во время поездки и заставили задуматься об ответственности человека перед Природой.
Кайрат Карибаев
Заведующий отделом «Сырдарья-Туркестанского государственного регионального природного парка»