Бұл туралы ҚР экология, геология және табиғи ресурстар вице-министрі Серік Қожаниязов біздің басылымға берген сұхбатында айтты. Естеріңізге сала кетейік, бұған дейін әлеуметтік желілер мен бұқаралық ақпарат құралдарында Балқаш көлінің таяздануы мүмкін екендігі жайлы мәселе көтерілген болатын. Бұл жағдайдың анық-қанығын білу үшін біз Экология министрлігіне жүгіндік. – Серік Салауатұлы, қазір көлдің айналасындағы жағдай расымен күрделі ме? – Алдымен әлемдегі су ресурстарына қатысты жалпы жағдай жақсарып келе жатқан жоқ екенін атап өткім келеді, жыл сайын экономика мен планета тұрғындарының өсуімен бірге суға деген сұраныс та артып келеді. Қазір Қазақстанда судың аздығы байқалады, бұл жағдай әсіресе оңтүстікте, Сырдария өзенінің бойында, сондай-ақ республиканың батысында және Іле өзенінің бойында анық сезіледі. Мысалы, егер су ағыны орта есеппен секундына 400-500 текше метр болу керек болса, өткен жылы ол секундына 140 текше метрді құрады, биылғы шілде айындағы су ағыны 179 текше метр сек. Балқаш көліне келетін болсақ, ол бойынша барлық мәселелер шешілуде. Балқаш Аралдың тағдырын қайталамайды деп сеніммен айта аламын. Бұл пікірді ғалымдардың, көпжылдық тәжірибесі бар су мамандарының қорытындыларына сүйеніп айтып отырмын. Олар, мысалы, Медеу Аметкал Рахметоллаұлы басшылық ететін География және су қауіпсіздігі институтының сарапшылары, су саласының құрметті ардагері, ҚазКСР су шаруашылығының экс министрі, тәуелсіз Қазақстанның су ресурстары комитетінің бірінші төрағасы Қыпшақбаев Нариман Қыпшақбайұлы, су ресурстары комитетінің орынбасары Кеншімов Әмірхан Қадырбекұлы, Тараз қаласындағы су шаруашылығы ҒЗИ су ресурстары саласында 40 жылдан астам тәжірибесі бар Калашников Александр Афанасьевич сияқты т.б. ғалымдар. Зерттеулер көрсеткендей, көлдің тұрақты деңгейде сақталуы (Балтық жүйесінің 341 м белгісінен төмен емес) оған жыл сайын 12 млрд м3 судың құйылуы кепіл болады. Көпжылдық бақылаулар барысында соңғы 25 жылда көлдің деңгейі 342 м-ден төмендемегені анықталды. Бұл деңгейді сақтау үшін көлге Балқаш ағынының 70%-ын құрайтын трансшекаралық Іле өзенінен жылына кемінде 12 текше метр су келуі қажет. Бүгінгі күні Іле өзенінен Балқаш көліне орта есеппен жылына 12,8 текше метр су келеді. Яғни көлдің таяздану қаупі жоқ. Іле ағынының 80%-ы Қытайда қалыптасады, ол соңғы жылдары өз аумағында өзен бойында қарқынды дамып келеді. Сондықтан біз ҚХР-мен осы бағытта тығыз жұмыс жүргізіп жатырмыз. Қытайдың өзінің 3500 жылдан астам тарихында ешбір елмен су бөлу жөніндегі келісімдері болмағаные атап өткім келеді. Біз екі елдің Мемлекет басшыларының тапсырмасы бойынша 2015 жылдан бастап Қытаймен тиісті келісімді дайындау бойынша жұмыс жүргізудеміз. Қытай тарапымен келіссөздер барысында барлық негізгі мәселелер, соның ішінде Іле өзені бойынша Балқашқа жыл сайын кемінде 12 текше метр су келіп түсуі тиіс деген қағидаттық ұстанымымыз қозғалуда. Қытай тарапының мамандары біздің соңғы келіссөздерімізде де шекаралас аймақтағы тұрақты экологиялық жағдайды қолдайтындықтарын және біз көрсеткен су ағынының деңгейімен келісетіндіктерін растады. Бұл бағыттағы жұмыстар жалғасуда. – Балқаш көлінің жағдайына тағы қандай факторлар әсер етуі мүмкін? – Көл аймағында климаттық, антропогендік немесе адами сияқты басқа факторларды да ескеру қажет. Көлдегі су деңгейін ұстап тұрудың барлық факторларын ескеру үшін қазіргі уақытта Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмасы бойынша Балқаштың проблемалық мәселелерін шешу жөніндегі іс-қимыл жоспары әзірленуде. Сонымен қатар, біздің ғалымдар көл проблемаларына, оның ішінде Іле өзені мәселелері, сондай-ақ қажет болған жағдайда әрекет ету шаралары бойынша ауқымды ғылыми жоба әзірлеуде. Бұл үлкен жоба 2050 жылға дейін жұмыс істейді. Қазақстан аумағында Іле өзенінің ағыны Қапшағай су қоймасымен, атап айтқанда онда орналасқан су электр станциясымен (СЭС) реттелетінін де ескеру қажет. Осыған байланысты қазір СЭС иесі – ,,Самұрық-Энерго” АҚ Іле өзенінен Балқаш көліне судың түсуіне теріс әсерді азайту үшін су қоймасында 2025 жылға дейін контрреттегіш салу үшін техникалық – экономикалық негіздеме әзірлеуде. Контрреттегіш бүгінгі күні Іле өзеніне судың үлкен немесе аз жағына келіп жатқан тербелістерді басуға мүмкіндік береді. – Сондай-ақ, Балқаш көлі атырауының жағдайы туралы мәселе де жиі көтеріледі. Бұл ретте қандай шаралар қажет? – Иә, көлге су ағынында Балқаш атырауындағы лаймен толтырылуы мүмкін арналардың күйі маңызды рөл атқарады. Осыған байланысты, кейде жергілікті жерлерде арналардың арнасын өзгерту, оларды көлдің табиғи ерекшеліктерін ескермей тазарту және т.б. туралы ұсыныстар алға тартылады. Осыған байланысты Балқаш көлі мен оның атырауы бойынша кез келген шешім тек біздің тәжірибелі су мамандары, сондай-ақ бассейндік инспекция сарапшыларын есепке ала отырып қабылдануы тиіс екенін атап өткім келеді. Бұл тұрғыда бақыланбайтын қызметке ешқандай жағдайда жол берілмейді. Әйтпесе, бұл көлдің өзіне де, оған тәуелді халыққа да зиян келтіруі мүмкін. Табиғат мәселелеріне ғылыми көзқарассыз араласуға болмайды. Сондықтан Алматы облысының әкімдігі ғалымдардың пікірін ескере отырып, сондай-ақ біздің министрліктің келісімі бойынша Балқаш атырауында тек түбін тереңдету және тазарту жұмыстарын жүргізеді. Қорытындылай келе, біздің министрлік ғалымдарымыздың ұсыныстарын ескере отырып, оның тұрақты деңгейін одан әрі сақтау үшін Балқаш бойынша мәселелерді шешуді жалғастыратынын атап өткім келеді. Балқаштың Арал тағдырын қайталауына жол бермейтінімізге сенімдімін. Себебі, ешқандай объективті факторлар жоқ.
Дереккөз – Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі[:ru]Об этом в интервью нашему изданию сообщил вице-министр экологии, геологии и природных ресурсов РК Серик Кожаниязов. Напомним, ранее в соцсетях и СМИ поднималась тема о возможности обмеления озера Балхаш. Мы обратились в Минэкологии для разъяснения по данному вопросу. – Серик Салаватович, действительно ли сейчас ситуация вокруг озера напряжённая? – Для начала хотел бы отметить, что в целом ситуация с водными ресурсами в мире, конечно, лучше не становится, спрос на воду с каждым годом растет вместе с ростом экономики и численности населения планеты. Сейчас в Казахстане наблюдается цикл маловодья, особенно это ощущается на юге, по реке Сырдарья, а также на западе республики, и по реке Иле. К примеру, если по Иле расход воды должен идти в среднем 400-500 кубометров в секунду, то в прошлом году он составлял 140 кубометров в сек., в этом году в июле – 179 кубометров в сек. Что касается непосредственно озера Балхаш, то имеющиеся вопросы по нему решаются. На сегодня могу с уверенностью сказать, что судьба Арала Балхашу не грозит. Данное мнение основано на заключениях учёных, специалистов-водников с многолетним опытом. Это, к примеру, эксперты из Института географии и водной безопасности во главе с его руководителем Медеу Ахметкал Рахметуллаевичем, уважаемый ветеран водной отрасли, экс-министр водного хозяйства КазССР, первый председатель Комитета по водным ресурсам независимого Казахстана Кыпшакбаев Нариман Кыпшакбаевич, заместитель Комитета по водным ресурсам Кеншимов Амирхан Кадырбекович, Калашников Александр Афанасьевич с более чем 40-летним опытом работы в сфере водных ресурсов из НИИ водного хозяйства в г.Тараз, и др. Как показывают исследования, сохранение озера на стабильном уровне (не ниже отметки 341 м Балтийской системе) гарантируется при ежегодном притоке к нему 12 млрд м3 воды. В ходе многолетних наблюдений было установлено, что за последние 25 лет уровень озера не опускался ниже 342 м. Для сохранения этого уровня необходимо поступление в озеро не менее 12 кубокилометров воды в год из трансграничной реки Иле, которая формирует 70% притока Балхаша. На сегодня из Иле в озеро в среднем поступает 12,8 кубокилометров в год. То есть угрозы обмелению озера нет. Между тем, 80% стока самой Иле формируется в Китае, который в последние годы ведет интенсивное развитие вдоль реки на своей территории. Поэтому мы ведём тесную работу с КНР в этом направлении. Хотелось бы отметить, что Китай за свою более чем 3500-летнюю историю не имеет соглашений по вододелению ни с одной страной. Мы ведём работу по подготовке соответствующего соглашения с Китаем с 2015 г, по поручению глав наших государств. В ходе переговоров с китайской стороной затрагиваются все ключевые моменты, в том числе наша принципиальная позиция о том, что к Балхашу по реке Иле должно ежегодно поступать не менее 12 кубокилометров воды. И специалисты со стороны Китая на последних наших переговорах также подтвердили, что выступают за стабильную экологическую ситуацию на приграничной территории и согласны с обозначенным нами уровнем поступления воды. Работа в этом направлении продолжается. – Какие ещё факторы могут влиять на состояние озера Балхаш? – В районе озера также необходимо учитывать и другие факторы – климатический и антропогенный, или человеческий. Для учёта всех факторов в сохранении уровня воды в озере на данный момент, по поручению Президента Касым-Жомарта Токаева, разрабатывается План действий по решению проблемных вопросов Балхаша. Кроме того, нашими учёными разрабатывается масштабный научный проект по проблемам озера, в том числе по реке Иле, а также меры реагирования в случае необходимости. Этот большой проект рассчитан до 2050 г. Нужно учитывать и то, что на территории Казахстана сток реки Иле также регулируется Капчагайским водохранилищем, а именно расположенной на нем ГЭС. В связи с этим сейчас владельцем ГЭС – АО “Самрук-Энерго” – разрабатывается технико-экономическое обоснование для строительства до 2025 г. контррегулятора на водохранилище для снижения негативного влияния на поступление воды из реки Иле, в том числе в озеро Балхаш. Контррегулятор позволит гасить колебания, которые на сегодня происходят то в большую, то в меньшую сторону, поступления воды в реку Иле. – Также поднимается вопрос по состоянию дельты озера Балхаш. Какие меры необходимы здесь? – Да, немалую роль в поступлении воды в озеро играет состояние протоков в дельте Балхаша, которые могут заполняться илом. В связи с этим порой выдвигаются предложения на местах по изменению русла протоков, их очищению без учёта природных особенностей озера и т.д. В связи с этим хотел бы подчеркнуть, что любое решение по озеру Балхаш и его дельте должно приниматься только с учётом наших опытных специалистов-водников, а также экспертов Бассейновой инспекции. Бесконтрольная деятельность здесь в этом плане не допустима ни в коем случае. Иначе это может нанести урон как самому озеру, так и населению, зависящему от него. В дела Природы просто так, без научного подхода, вмешиваться нельзя. Поэтому акимат Алматинской области проводит в дельте Балхаша дноуглубительные и очистительные работы только с учётом мнения учёных, а также по согласованию с нашим министерством. Резюмируя, отмечу, что наше министерство продолжит решение вопросов по Балхашу для дальнейшего сохранения его стабильного уровня, с учётом рекомендаций наших учёных. Я уверен, что мы не допустим повторения судьбы Арала у Балхаша. Объективных факторов для этого просто нет.
Источник – Министерство экологии, геологии и природных ресурсов Республики Казахстан