Ақпаратқа кіру, шешімдер қабылдау процесіне жұртшылықтың қатысуы және қоршаған ортаға қатысты мәселелер бойынша сот әділдігіне қол жеткізу туралы Орхус конвенциясына (бұдан әрі – Хаттама) Ластауыштардың шығарындылары мен тасымалдарының тіркеліміне қатысты «Біріккен Ұлттар Ұйымының Еуропалық Экономикалық Комиссиясының хаттамасы 2003 жылғы мамырда Киевте «Еуропа үшін қоршаған орта» Министрлердің бесінші конференциясында қабылданды. Хаттама 2009 жылғы 8 қазанда күшіне енді.
Аталған Хаттама жұртшылықтың қоршаған ортаны қорғау мәселелеріне қатысуы үшін құқықтық базаны қамтамасыз етеді, сонымен қатар ластауыштардың шығарындылары мен тасымалдарының ұлттық тіркелімін қолдайды және оны дамуына және түрленуіне жұртшылықтың қатысуына мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда үкіметтік емес ұйымдар (бұдан әрі – ҮЕҰ) бұрынғыдай экологиялық проблемаларды шешуге белсенді тартылған, экологиялық проблемалар туралы ақпараттандыруды арттырады және тұрақты дамуға ықпал етеді. Қазіргі таңда ҮЕҰ, сонымен қатар экологиялық мониторинг жүргізумен, экологиялық білім беруді ынталандырумен, мүдделі тараптардың әлеуетін арттырумен, бизнес пен мемлекеттік органдардың өзара іс-қимылын орнатумен айналысады. Сонымен Қазақстанда ЛШТТ жобасын жүзеге асыруға ҮЕҰ маңызды рөл атқарады. ҮЕҰ ЛШТТ туралы білімді тиімді ендіруге және таратуға жәрдемдеседі және төмендегілерді орындай алады:
- ЛШТТ туралы Хаттамада қамтылған ақпаратты жинау, талдау, тарату;
- ЛШТТ Хаттамасының орындалуына мониторинг жүргізу;
- Ұлттық нұсқаулықтарды, ластауыш заттар эмиссиясын бағалау әдістемесін әзірлеуге үлес қосу;
- ЛШТТ туралы жұртшылықты ақпараттандыру бойынша компанияларды ұйымдастыру;
- Әртүрлі мүдделі тараптармен қоса өнеркәсіптік кәсіпорындардың, мемлекеттік органдардың және үкіметтік емес ұйымдардың өзара әрекеттесуіне арналған алаңды құру.
- Халықаралық, ұлттық және аймақтық деңгейлерде ЛШТТ туралы Хаттаманың негізгі қағидаттарын насихаттауға ықпал ету және т.б.
Қазақстанда осындай ҮЕҰ бірі «Орнықты дамуға жәрдемдесу орталығы» (бұдан әрі – Орталық) болып табылады. Қазіргі таңда Орталық ЕҚЫҰ-ның және Қоршаған ортаны қорғаудың ақпараттық-талдау орталығының қолдауымен ластауыш заттар эмиссияларын бағалау бойынша ұлттық нұсқаулықтар мен тұрақты органикалық ластауыштар мен ауыр металдар эмиссияларын бағалау бойынша әдістеме жобаларын әзірледі.
Сонымен қатар Орталықтың халықаралық ұйымдар мен мемлекеттік органдармен тығыз қарым-қатынасымен өнеркәсіп және басқа мүдделі тараптардың өкілдері үшін 6 оқыту семинар-тренингі өткізілді.
Орталықтың мысалында Қазақстанда ҮЕҰ құралдарын ендіруде және дамытуда ҮЕҰ-ның маңызды рөлін атап өтуге болады. Болашақта бизнес сектор, мемлекет, ҮЕҰ және жұртшылық арасындағы ынтымақтастықтың сауатты платформасын құруды жалғастыру жоспарлануда. Мұның барлығы ЛШТТ қатысты мәселелерді жан-жақты қарастыруға және шешуге көмектеседі, нәтижесінде ел экологиясының жақсартуға алып келеді.
Протокол Европейской Экономической Комиссии Организации Объединенных Наций в отношении регистров выбросов и переноса загрязнителей (далее – Протокол) к Орхусской Конвенции о доступе к информации, участию общественности в процессе принятия решений и доступе к правосудию по вопросам, касающимся окружающей среды был принят в мае 2003 года на пятой Конференции министров «Окружающая среда для Европы» в Киеве. Протокол вступил в силу 8 октября 2009 года.
Данный Протокол обеспечивает правовую базу для участия общественности в решении экологических вопросов, а также поддерживает национальные регистры выбросов и переноса загрязнителей, допускает участие общественности в его разработке и модификации.
На сегодняшний день неправительственные организации (далее – НПО), как и раньше, активно вовлечены в решение экологических проблем, повышение осведомленности об экологических проблемах и содействуют устойчивому развитию. В настоящее время НПО также занимаются экологическим мониторингом, продвижением экологического образования, обучением, наращиванием потенциала заинтересованных сторон, налаживанием взаимодействия бизнеса и государственных органов. Так, НПО играют немаловажную роль в реализации проекта РВПЗ в Казахстане. НПО содействуют эффективному внедрению и распространению знаний о РВПЗ и могут осуществлять следующее:
- Собирать, анализировать, распространять содержащуюся в Протоколе о РВПЗ информацию;
- Осуществлять мониторинг реализации Протокола РВПЗ;
- Вносить вклад в разработку Национальных руководств, методик оценки эмиссий загрязняющих веществ;
- Организовывать кампании по информированию общественности о РВПЗ;
- Создавать платформу для взаимодействия различных заинтересованных сторон, включая промышленные предприятия, государственные органы и неправительственные организации.
- Способствовать продвижению основных принципов Протокола РВПЗ на международном, национальном и региональном уровнях и т.д.
В Казахстане одной из таких НПО является «Центр «Содействие устойчивому развитию» (далее – Центр). На сегодняшний день Центр при поддержке ОБСЕ и Информационно – аналитического центра охраны окружающей среды разработал Национальные руководства по оценке эмиссий загрязняющих веществ и проекты методик по оценке эмиссий стойких органических загрязнителей и тяжелых металлов.
Кроме того, при тесном взаимодействии Центра, международных организаций и государственных органов, было проведено 6 обучающих семинаров для представителей промышленности и других заинтересованных сторон.
На примере Центра можно отметить существенную роль НПО во внедрении и развитии инструмента РВПЗ в Казахстане. В будущем планируется продолжение грамотного выстраивания платформы сотрудничества бизнес-сектора, государства, НПО и общественности. Все это поможет всесторонне рассматривать и решать вопросы, касающиеся РВПЗ и, как следствие, приведет к улучшению экологии страны.